ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๕๕๗] ข้อว่า “สามารถเข้านิโรธสมาบัติได้” หมายถึงว่า มิใช่เพียงแต่เสวยรสของพระอริยผลอย่างเดียวเท่านั้น แต่พึงทราบว่าแม้ความสามารถในการเข้านิโรธสมาบัติก็เป็นอานิสงส์ของปัญญาภาวนานี้ด้วย
ในคำสังเขปความว่า “สามารถเข้านิโรธสมาบัติได้” นั้น เพื่อเข้าใจแจ่มแจ้งเรื่องนิโรธสมาบัติ มีปัญหากรรมอยู่ (๘ ข้อ) ดังนี้ คือ
๑. นิโรธสมาบัติ คืออะไร
๒. บุคคลพวกไรเข้านิโรธสมาบัตินั้นได้ พวกไรเข้าไม่ได้
๓. เข้าได้ในภพไหน
๔. เข้าเพื่ออะไร
๕. การเข้านิโรธสมาบัตินั้น เป็นอย่างไร การตั้งอยู่เป็นอย่างไร การออกเป็นอย่างไร
๖. จิตของผู้ออกแล้ว (จากนิโรธสมาบัติ) น้อมไปในอะไร
๗. คนตายแล้ว กับท่านผู้เข้านิโรธสมาบัติ มีความต่างกันอย่างไร
๘. นิโรธสมาบัติ เป็นสังขตะ หรืออสังขตะ เป็นโลกิยะ หรือโลกุตตระ เป็นนิพพานะ (สำเร็จ) หรืออนิพพานะ (ไม่สำเร็จ)
[๕๕๘] ในปัญหากรรม (ทั้ง ๘) นั้น
ข้อ ๑. ที่ว่า นิโรธสมาบัติคืออะไร คือความไม่เป็นไปของธรรมทั้งหลาย คือจิตและเจตสิกด้วยการดับไปโดยลำดับ
ข้อ ๒. ที่ว่า “บุคคลพวกไรเข้านิโรธสมาบัตินั้นได้ พวกไรเข้าไม่ได้” ตอบว่า ปุถุชนทั้งหลายแม้ทั้งปวง พระโสดาบันและพระสกทาคามีทั้งหลายทั้งปวง และพระอนาคามีกับทั้งพระอรหันต์ทั้งหลายที่เป็นสุกขวิปัสสกเข้าไม่ได้ แต่พระอนาคามีทั้งหลายและพระอรหันต์ดิณสพทั้งหลายผู้ได้สมาบัติ ๘ เข้านิโรธสมาบัติได้ เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญด้วยญาณจริยา ๑๖ ด้วยสมาบัติจริยา ๙ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยพละ ๒ และเพราะความสงบไปแห่งสังขาร ๓ ชื่อว่า ญาณในการเข้า
๑ ดูเทียบ ขุ. ป. (ไทย) ๓๑/๒๔/๘ และอธิบายต่อไปข้างหน้า ในเล่มนี้