ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
วิปัสสนาพละ เป็นไฉน คืออนิจจานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ โดยความไม่เที่ยง) ชื่อว่า วิปัสสนาพละ ทุกขานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ โดยความเป็นทุกข์) ... อนัตตานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ โดยความเป็นอนัตตา) ... นิพพิทานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ ด้วยความเบื่อหน่าย) ... วิราคานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ ด้วยความปราศจากกำหนัด) ... นิโรธานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ ซึ่งความดับ) ... ปฏินิสสัคคานุปัสสนา (ความเห็นเนืองๆ ด้วยการสลัดทิ้งไป) ชื่อว่า วิปัสสนาพละ ความเห็นเนืองๆ โดยความไม่เที่ยงในรูป ... ความเห็นเนืองๆ ด้วยการสลัดทิ้งไปในรูป ชื่อว่าวิปัสสนาพละ ความเห็นเนืองๆ โดยความไม่เที่ยงในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ ... ฯลฯ ... ในจักขุ ... ในชราและมรณะ ... ความเห็นเนืองๆ ด้วยการสลัดทิ้งไป ... ในชราและมรณะ ชื่อว่า วิปัสสนาพละ
วิปัสสนาพละ ในคำว่า “วิปัสสนาพละ” ดังนี้ โดยความหมายว่ากระไร ชื่อว่า วิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวไปในนิจจสัญญา (ความสำคัญว่าเที่ยง) ด้วยอนิจจานุปัสสนา ... เพราะไม่หวั่นไหวไปในสุขสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นสุข) ด้วยทุกขานุปัสสนา ... เพราะไม่หวั่นไหวไปในอัตตสัญญา (ความสำคัญว่ามีอัตตา) ด้วยอนัตตานุปัสสนา ... เพราะไม่หวั่นไหวไปในความเพลิดเพลิน ด้วยนิพพิทานุปัสสนา ... เพราะไม่หวั่นไหวไปในราคะ ด้วยวิราคานุปัสสนา ... เพราะไม่หวั่นไหวไปในสมุทัย ด้วยนิโรธานุปัสสนา ... ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวไปในความยึดถือไว้ ด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนา ชื่อว่าวิปัสสนาพละ เพราะไม่หวั่นไหวไป ไม่เคลื่อนไป ไม่สั่นสะเทือนไป ในอวิชชา และในกิเลสอันเป็นไปกับด้วยอวิชชา และในขันธ์ (อันสัมปยุตด้วยอวิชชา) นี้ คือวิปัสสนาพละ
คำว่า “เพราะความสงบไปแห่งสังขาร ๓” ถามว่า เพราะความสงบไปแห่งสังขาร ๓ เหล่าไหน ตอบว่า วิจิสังขาร คือวิตกและวิจารของท่านผู้เข้าทุติยฌานเป็นอันสงบไปแล้ว ๑ กายสังขาร คือลมหายใจเข้าและลมหายใจออกของท่านผู้เข้าจตุตถฌานเป็นอันสงบไปแล้ว ๑ จิตตสังขาร คือสัญญาและเวทนาของท่านผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ เป็นอันสงบไปแล้ว ๑ เพราะความสงบไปแห่งสังขารทั้งหลาย ๓ เหล่านี้