ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๕๖๖] ข้อว่า “การรอคอยของสงฆ์” หมายถึง การคอย คือการรอคอยของสงฆ์ ความว่า พระภิกษุรูปหนึ่งนี้ยังไม่มาตราบใด (สงฆ์) จะยังไม่ทำสังฆกรรมตราบนั้น และการรอคอยในที่นี้ ทำใช้เป็นบุพพกิจของการเข้านิโรธมิได้ แต่การรำลึกถึงการรอคอยเป็นบุพพกิจ เพราะฉะนั้น พระภิกษุผู้จะเข้านิโรธพึงรำลึกถึงอย่างนี้ว่า “เมื่อฉันนั่งเข้านิโรธอยู่ตลอด ๗ วัน ถ้าว่าสงฆ์จะมีความปรารถนาเพื่อทำกรรมทั้งหลาย มีญัตติกรรมเป็นต้น กรรมไรๆ ก็ตาม ฉันจักออก (จากนิโรธ) ทันทีในทีที่พระภิกษุรูปๆ ยังมีท่านมาเรียกฉัน” เพราะว่าพระภิกษุนั้นทำอย่างนี้แล้ว จึงเข้า (นิโรธ) ก็จะออกได้ทันทีในเวลานั้น แต่พระภิกษุใดมิได้กระทำอย่างนั้น และสงฆ์ประชุมกันแล้วไม่เห็นพระภิกษุนั้น จะถามว่า “ภิกษุรูปนี้นั้นไปไหน” ครั้นมีผู้บอกว่า “เข้านิโรธ” สงฆ์ก็จะสั่งพระภิกษุรูปหนึ่งรูปใดไปตามว่า “จงไปเรียกพระภิกษุรูปนั้นมาตามคำของสงฆ์” ครั้นพระภิกษุ (ผู้ไปตาม) นั้น ยืนอยู่ในที่ใกล้พอที่พระภิกษุผู้เข้านิโรธนั้นจะได้ยิน แล้วเพียงแต่บอกว่า “อาวุโส สงฆ์รอคอยท่านอยู่” ดังนี้เท่านั้น การออก (จากนิโรธ) ก็มีในทันที เพราะว่า ชื่อว่าอาณาของสงฆ์ เป็นการหนักอย่างนี้ เพราะฉะนั้น พระภิกษุผู้เข้านิโรธควรรำลึกถึงการรอคอยของสงฆ์นั้น แล้วจึงเข้า (นิโรธ) โดยอาการที่จะออกได้เองทีเดียว
[๕๖๗] แม้ในข้อว่า “การทรงมีรับสั่งหาของพระบรมศาสดา” นี้ก็หมายถึง การรำลึกถึงการทรงมีรับสั่งหาของพระบรมศาสดานั้นเอง เป็น (บุพพ) กิจของพระภิกษุผู้เข้านิโรธนี้ เพราะฉะนั้น แม้การทรงมีรับสั่งหาของพระบรมศาสดานั้น พระภิกษุนี้ควรรำลึกถึงโดยอาการอย่างนี้ว่า “เมื่อข้าพเจ้านั่งเข้านิโรธอยู่ตลอด ๗ วัน ถ้าพระบรมศาสดาจะทรงบัญญัติสิกขาบทในเรื่องที่เกิดขึ้น หรือว่าจะทรงแสดงธรรมในเพราะความเกิดเรื่องขึ้นอย่างนั้น ข้าพเจ้าจักออกทันทีในชั่วเวลาที่ใครๆ ยังไม่มาเรียกข้าพเจ้า” ดังนี้ เพราะว่าพระภิกษุนั้นครั้นทำอย่างนี้แล้วนั่ง (เข้านิโรธ) ก็จะออกได้ในเวลานั้นโดยแท้ แต่พระภิกษุใดไม่กระทำอย่างนั้น เมื่อสงฆ์ประชุมกันแล้ว และพระบรมศาสดาทรงทอดพระเนตรไม่เห็นพระภิกษุนั้น ทรงมีรับสั่งถามว่า “ภิกษุรูปนั้นไปไหน” ครั้นมีพระภิกษุกราบทูลว่า “เข้านิโรธ” จะโปรดส่งพระภิกษุบางรูปไปตามด้วยพระดำรัสว่า “เธอจงไปเรียกภิกษุนั้นตามคำของเรา” ครั้นพระภิกษุนั้นไป