ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ไม่ทำบุพพกิจ (ดังกล่าว) นี้ เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะไปเลย พระภิกษุนั้นมีสามารถเป็นผู้ไม่มีจิตต่อไปได้ แต่จะถอยกลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะอย่างเดิม และในเรื่องนี้ ควรกล่าวถึงอุปมาด้วยบุรุษผู้ไม่เคยเดินทาง (สู่สถานที่ไม่เคยไป)
เล่ากันว่า บุรุษผู้หนึ่ง ไม่เคยเดินทางสายหนึ่ง ครั้นมาถึงลำห้วย๑ หรือแผ่นหินซึ่งร้อนด้วยแสงแดดแผดเผาอย่างแรงกล้า ที่ทอดไว้ (เป็นสะพาน) ข้ามหล่มน้ำลึกๆ อยู่ระหว่างทางก็ไม่ถกผ้านุ่งและผ้าห่มนั้นให้กระชับเสียก่อน ลงสู่ลำห้วยเลย ด้วยความกลัวรีบวิ่งกลับมายืนอยู่ริมฝั่งข้างนี้อย่างเดิมอีก แม้ก้าวเหยียบแผ่นหินที่ร้อนเท้า จึงกลับมายืนอยู่ ณ ฝั่งข้างนี้อย่างเดิมอีก ในอุปมานั้น เปรียบความเหมือนว่า บุรุษผู้นั้น เพราะมิได้ถกผ้านุ่งและผ้าห่มให้กระชับ พอลงไปยังลำห้วยเท่านั้น และพอก้าวเหยียบแผ่นหินที่ร้อนเท้านั้นก็ดถอยกลับมายืนอยู่ ณ ฝั่งข้างนี้อย่างเดิม ฉันใด แม้ยคาวจรก็นั้น เพราะมิได้ทำบุพพกิจ พอเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะเท่านั้นก็ (ต้อง) ถอยกลับมาตั้งอยู่ในอากิญจัญญายตนะ แต่บุรุษผู้เคยเดินทางสายนี้มาแล้วในกาลก่อน ครั้นมาถึงสถานที่นั้นก็ผ้านุ่งหนึ่งให้กระชับแล้วมือถือผ้าอีกผืนหนึ่งไว้ ก้าวลงสู่ลำห้วยหรือทำเพียงแต่สักว่าก้าวเหยียบแผ่นหินที่ร้อนเท้านั้นแล้วเดิน (รีบข้าม) ไปทางฝั่งโน้น ฉันใด พระภิกษุผู้ทำบุพพกิจแล้วก็นั้นเหมือนกัน เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนะก่อนแล้ว ต่อไปก็เป็นผู้ไม่มีจิตสัมผัสนิโรธอยู่
[๕๗๐] ข้อ ๕. ที่ว่า “... การตั้งอยู่เป็นอย่างไร” ตอบว่า ก็การตั้งอยู่ของนิโรธสมาบัตินั้น ที่เข้าแล้วด้วยประกาศดังกล่าวมานี้ มีอยู่ด้วยกำหนดกาลเวลา และมีอยู่ด้วยไม่มีการสิ้นอายุ ไม่มีการรอคอยของสงฆ์ และไม่ทรงมีรับสั่งหาของพระบรมศาสดา
[๕๗๑] ข้อ ๕. ที่ว่า “... การออกเป็นอย่างไร” ตอบว่า การออกมีอยู่โดย ๒ ทาง อย่างนี้ คือสำหรับพระอนาคามี การออกมีด้วยการเกิดขึ้นของอนาคามิผลจิต สำหรับพระอรหันต์มีด้วยการเกิดขึ้นของอรหัตผลจิต
๑ หมายถึง ผ่านลำห้วยได้ ๒ วิธี คือ ๑ ลงบุกลุยในลำห้วย ๑ เดินบนแผ่นดินข้ามไป ๑