ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
บุคคลใดวิบัติจากธุตะและธุตวาทะทั้งสองอย่าง เหมือนอย่างพระโลฬุทายี บุคคลนี้ชื่อว่า ผู้ไม่มีทั้งธุตะทั้งธุตวาทะ สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า พระโลฬุทายีนั้น เป็นผู้ไม่มีทั้งธุตะทั้งธุตวาทะนั่นเทียว
แหละบุคคลใดสมบูรณ์ด้วยธุตะและธุตวาทะทั้งสอง เหมือนอย่างพระธรรมเสนาบดีสารีบุตตะ บุคคลนี้ชื่อว่า มีทั้งธุตะมีทั้งธุตวาทะนั่นเทียว สมดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ท่านสารีบุตตะนี้นั้น เป็นผู้มีทั้งธุตะมีทั้งธุตวาทะ
คำว่า พึงเข้าใจธุตธรรม นั้น มีอรรถาธิบายว่า ธรรม 5 ประการ อันเป็นบริวารแห่งธุดังคเจตนาเหล่านี้ คือ ความมักน้อย 1 ความสันโดษ 1 ความขัดเกลา 1 ความสงัด 1 ความต้องการด้วยกุศลนี้ 1 ชื่อว่า ธุตธรรม ทั้งนี้ เพราะมีพระบาลีรับรองว่า เพราะอาศัยความเป็นผู้มีความมักน้อยนั่นเทียว
ในธุตธรรม 5 ประการนั้น ความมักน้อยกับความสันโดษ สงเคราะห์เป็นอโลภะ ความขัดเกลากับความสงัดคล้อยไปในธรรม 2 อย่าง คือ อโลภะและอโมหะ ความต้องการด้วยกุศลนี้ จัดเป็นตัวญาณโดยตรง
แหละในอโลภะและอโมหะนั้น โยคีบุคคลย่อมกำจัดความโลภในวัตถุที่ต้องห้ามทั้งหลายได้ด้วยอโลภะ ย่อมกำจัดความหลงอันปกปิดโทษในวัตถุที่ต้องห้ามนั้นแลได้ด้วยอโมหะ
อนึ่ง โยคีบุคคลย่อมกำจัดความสุขัลลิกานุโยค คือการประกอบตนในกามสุขอันเป็นไปโดยมุข คือการเสพวัตถุที่ทรงอนุญาตแล้วด้วยอโลภะ ย่อมกำจัดอัตตกิลมถานุโยคคือการประกอบตนให้ลำบาก อันเป็นไปโดยมุข คือความขัดเกลาอย่างเคร่งเครียดในธุดงค์ทั้งหลายด้วยอโมหะ
เพราะเหตุดังนั้น ธรรมเหล่านี้นักศึกษาพึงทราบว่า ธุตธรรม