คัมภีร์วิสุทธิมรรค

ธุดังคะ

คำว่า พึงเข้าใจธุดังคะ นั้น มีอรรถาธิบายว่า นักศึกษาพึงทราบว่า ธุดังคะคือธุดงค์ มี 13 ประการ คือ ปังสุกูลิกังคะ 1 เตจีวริกังคะ 1 ปิณฑปาติกังคะ 1 สปทานจาริกังคะ 1 เอกาสนิกังคะ 1 ปัตตปิณฑิกังคะ 1 ขลุปัจฉาภัตติกังคะ 1 อารัญญิกังคะ 1 รุกขมูลิกังคะ 1 อัพโภกาสิกังคะ 1 โสสานิกังคะ 1 ยถาสันถติกังคะ 1 และเนสัชชิกังคะ 1

ธุดังคะทั้ง 13 ประการนี้ ได้อรรถาธิบายโดยอรรถวิ เคราะห์และโดยลักษณะเป็นต้นมาแล้วในตอนต้น ในที่นี้จึงไม่อธิบายซ้ำอีก

การเสพธุดงค์เป็นที่สบายแก่บุคคลชนิดไร

คำว่า การเสพธุดงค์เป็นที่สบายแก่บุคคลชนิดไร นั้น มีอรรถาธิบายว่า การเสพธุดงค์เป็นที่สบายแก่บุคคลที่เป็นราคจริตกับโมหจริต

เพราะเหตุไร เพราะการเสพธุดงค์เป็นข้อปฏิบัติที่ลำบากและเป็นการอยู่อย่างขัดเกลากิเลส จริงอยู่ ราคะย่อมสงบลงเพราะอาศัยการปฏิบัติลำบาก ผู้ไม่ประมาทย่อมละโมหะได้เพราะอาศัยความขัดเกลากิเลส

อีกประการหนึ่ง ในบรรดาธุดงค์เหล่านี้ การเสพอารัญญิกธุดงค์กับรุกขมูลิกังคธุดงค์ ย่อมเป็นที่สบายแม้สำหรับบุคคลที่เป็นโทสจริตด้วย เพราะว่าเมื่อโยคีบุคคลอยู่อย่างที่ไม่ถูกกระทบกระทั่งในป่าหรือที่โคนไม้นั้น แม้โทสะก็ย่อมสงบลงเป็นธรรมดา

พรรณนาความโดยแยกออกเป็นคำ ๆ มีคำว่าธุตะเป็นต้น ยุติลงเพียงเท่านี้

วินิจฉัยโดยย่อและโดยพิสดาร

ข้อว่า โดยย่อและโดยพิสดาร นั้น มีอรรถาธิบายดังต่อไปนี้

โดยย่อ

ก็แหละ ธุดงค์ 13 ประการนี้ เมื่อจัดโดยย่อมีเพียง 8 ประการเท่านั้น คือ องค์ที่เป็นหัวใจ 3 องค์ที่ไม่เจือปน 5