ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
อธิการนี้นักศึกษาพึงทราบแม้ตามนัยแห่งนิเทศพระบาลีมีอาทิดังนี้ว่า นายกองเกวียนย่อมนำหมู่เกวียนให้ข้ามพ้นกันดารไปได้ คือพาข้ามพ้นโจรกันดาร สัตว์ร้ายกันดาร ทุพภิกขภัยกันดาร และกันดารคืออดน้ำ คือพาข้ามพ้นไปให้บรรลุถึงซึ่งภูมิประเทศอันมีความเกษมฉันใด พระผู้มีพระภาคทรงเป็นนายกองทรงเป็นผู้นำหมู่ ทรงนำหมู่สัตว์ทั้งหลายให้ข้ามกันดารไปได้ คือทรงให้ข้ามชาติกันดาร ฉันนั้น
บทว่า เทวมานุสสานํ แปลว่า ของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คำนี้ตรัสไว้ด้วยกำหนดเอาในเวไนยสัตว์อันอุกฤษฏ์ และด้วยกำหนดเอาขึ้นกับพบปุคคลคือบุคคลผู้ควรตรัสรู้ แต่แท้จริงพระผู้มีพระภาคทรงเป็นศาสดาแม้ของจำพวกสัตว์วินิจฉานด้วย โดยทรงประทานพระอนุสาสนีให้ฝ่ายข้างสัตว์วินิจฉานเหล่านั้น ครั้นได้สำเร็จอุปนิสัยสมบัติด้วยการฟังพระธรรมแต่พระผู้มีพระภาคแล้ว เพราะเหตุอุปนิสัยสมบัตินั้นนั่นแล ย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งมรรคและผลในอัตภาพที่ ๒ บ้าง ในอัตภาพที่ ๓ บ้าง เป็นความจริง เรื่องนี้มีตัวอย่างเช่นมันฑุกเทพบุตรเป็นต้น
ได้ยินมาว่า ครั้งเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระธรรมเทศนาโปรดชาวเมืองจัมปานครอยู่ ณ ริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา มีกบตัวหนึ่งได้ยินมิตในพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาค บังเอิญคนเลี้ยงลูกโคคนหนึ่งเมื่อจรดไม้พลลองลง ได้จรดกดเอากบนั้นตรงที่ศีรษะ กบนั้นได้สิ้นแก่ความตายลงในขณะนั้นนั่นเทียว แล้วได้ไปบังเกิดอยู่บนวิมานทองสูง ๑๒ โยชน์ในภพดาวดึงส์สวรรค์
แห่งมันฑุกเทพบุตรนั้น ซึ่งเป็นเหมือนหลับแล้วตื่นขึ้นเห็นตนถูกห้อมล้อมด้วยหมู่นางเทพอัปสรในวิมานทองนั้น จึงพิจารณาดูว่า เออ แม้เราก็ชื่อว่าได้มาบังเกิด ณ ที่นี่แล้ว เราได้สร้างกรรมอะไรไว้หนอ มองไม่เห็นกรรมชนิดไหนอย่างอื่น นอกจากการถือเอานิมิตในพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาค ทันใดนั้น มันฑุกเทพบุตรนั้นจึงได้เหาะมาพร้อมทั้งวิมาน กราบนมัสการพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคอยู่ พระผู้มีพระภาคถึงจะทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามว่า