ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๑๔๒] ก็แหละ คำว่า ภควา นี้ เป็นชื่อเรียกพระผู้มีพระภาคนั้น ผู้เป็นครูชั้นประเสริฐโดยพระคุณ เป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวง ด้วยความควรจะ ด้วยเหตุนั้น พระโบราณาจารย์ทั้งหลายจึงได้กล่าวไว้ว่า
คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐ คำว่า ภควา เป็นคำชั้นสูง
พระผู้มีพระภาคนั้นทรงเป็นครูและเป็นผู้ควรแก่การคารวะ
ด้วยเหตุนั้น นักปราชญ์จึงเฉลิมพระนามว่า ภควา
อีกประการหนึ่ง นามมี ๔ ชนิดคือ อาวัตติกนาม ๑ ลิงคิกนาม ๑ เนมิตติกนาม ๑ อธิจจสมุปปันนนาม ๑ อธิบายว่า ชื่อซึ่งตั้งตามที่ต้องการโดยโวหารของชาวโลกชื่อว่า อธิจจสมุปปันนนาม
ในนาม ๔ ชนิดนั้น ชื่อมีอาทิอย่างนี้คือ วจุโล โคเต็ก ทมโม โคหนุ่ม พลิพพทฺโธ โคเปลี่ยว ชื่อว่า อาวัตติกนาม ชื่อมีอาทิอย่างนี้คือ กณฺโห พยาบม ฉทฺทิ พระราชา ลีปี นกยูง กรี ช้าง ชื่อว่า ลิงคิกนาม ชื่อมีอาทิอย่างนี้คือ เตวิชฺโช พระอรหันต์ผู้สำเร็จวิชา ๓ ฉฬภิญฺโญ พระอรหันต์ผู้สำเร็จอภิญญา ๖ ชื่อว่า เนมิตติกนาม ชื่อที่ตั้งขึ้นโดยมิได้มุ่งถึงความหมายแห่งคำ มีอาทิอย่างนี้คือ นายสิริวัฑฒกะ นายธนวัฑฒกะ ชื่อว่า อธิจจสมุปปันนนาม
แหละนามว่า ภควา นี้ เป็นเนมิตติกนาม พระนางเจ้ามหามายามิได้ทรงขนานถวาย พระเจ้าสุทโธทนมหาราชมิได้ทรงขนานถวาย หมู่พระประยูรญาติ ๘๔,๐๐๐ มิได้ทรงขนานถวาย เทวดาผู้เฝ้าทั้งหลายมิได้ถวายลักษณะและท้าวสันดุสิตเป็นต้นก็มิได้ทรงขนานถวาย จริงอยู่ แม้ท่านพระธรรมเสนาบดีก็ได้กล่าวไว้ดังนี้ว่า พระนามว่า ภควา นี้ เป็นวิโมกขขันติกนาม (นามที่เกิดในที่สุดแห่งอรหัตมรรค) เป็นบัญญัติที่สำเร็จประจักษ์แจ้งพร้อมกับการได้พระสัพพัญญุตญาณ ณ โคนโพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทั้งหลาย