ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ก็ถ้าพระโยคีนั้นอยู่ผาสุกสบายในวัดเดียวกันกับพระอาจารย์ ก็ไม่พึงให้พระอาจารย์บอกโดยพิสดารอย่างนี้ เจริญพระกัมมัฏฐานบ่อย ๆ จนได้ธรรมวิเศษแล้ว จึงให้ท่านบอกกัมมัฏฐานสูง ๆ ขึ้นไป ส่วนพระโยคีผู้ประสงค์จะไปอยู่ในวัดอื่น พึงให้พระอาจารย์บอกกัมมัฏฐานโดยพิสดาร โดยวิธีดังกล่าวแล้ว ทบทวนบ่อย ๆ ตัดไปมาที่พ้นเผื่อทั้งหมดแล้วละเสนาสนะอันไม่เหมาะสมไปอยู่ที่เสนาสนะอันเหมาะสม ทำการตัดความกังวลเล็ก ๆ น้อย ๆ เสีย ตามนัยที่กล่าวแล้วในปริจเฉทนิเทศนั้นแล แล้วกระทำบริกรรมด้วยหทัยในใจว่า ปฏิกูล ก็แหละ เมื่อจะเจริญอันดับแรกพึงถือเอานิมิตในผมทั้งหลาย ถืออย่างไร? พึงถอนผมเส้น ๑ หรือ ๒ เส้น วางไว้ที่ฝ่ามือแล้วกำหนดสีก่อน ในการตรวจดูจำนวนผม แม้ในสถานที่ตัดผมก็ควร แม้การตรวจดูจำนวนผมที่ตกในน้ำหรือในข้าวยาคูก็ควรเหมือนกัน เห็นในเวลาสีดำพึงมนสิการว่า มีสีดำ เห็นในเวลามีสีขาวพึงมนสิการว่าลำขาว แต่ในเวลามีสีเจือปนพึงมนสิการด้วยสีข้างมาก ก็ในผมฉันใด แม้ในตปฏิกะทั้ง ๔ อย่างก็เหมือนกัน พอได้เห็นแล้ว พึงถือเอานิมิต
[๑๘๒] ครั้นถือเอานิมิตอย่างนี้แล้ว พึงกำหนดส่วนทั้งหมดย่อมสามารถแห่ง สี สัณฐาน ทิศ โอกาส และ ปริจเฉท แล้วกำหนดโดยความเป็นสิ่งปฏิกูล ๕ ประการ คือ สี สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย และโอกาส ในส่วนทั้งหลายนั้นมีพรรณนาตามลำดับดังต่อไปนี้ :-
พึงทราบผมก่อน ผม โดยสี ปกติเป็นสีดำดุจสีลูกประคำคีควายใหม่ ๆ โดยสัณฐาน ยาว กลม มีสัณฐานเหมือนคันชั่ง โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาส ในข้างทั้ง ๒ กำหนดด้วยหยวกหู ข้างหน้ากำหนดด้วยกรอบหน้าผาก ข้างหลังกำหนดด้วยหลุมคอ หนบอันซุ่มที่คุ้มกะโหลกศีรษะเป็นโอกาส แห่งผมทั้งหลาย โดยปริจเฉท ผมทั้งหลายเบื้องต่ำกำหนดด้วยพื้นรากของตนอันที่ทะแยงเข้าไปในหนังหุ้มศีรษะ