ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
มีน้ำเหลือง เลือด มูตร ครีส น้ำดี และเสมหะ เป็นต้น นี้เป็นความน่าเกลียดโดยที่อาศัยของผมเหล่านั้น อนึ่ง ธรรมดาผมเหล่านี้เกิดในกองแห่งส่วน ๓๑ ส่วน เปรียบดั่งผักเกิดที่กองอุจจาระ ผมเหล่านั้นจัดว่าเป็นสิ่งที่น่าเกลียดอย่างยิ่ง เพราะเกิดในที่ไม่สะอาด ดุจผักเกิดในป่าช้าและที่ทิ้งขยะมูลฝอย เป็นต้น และเปรียบดั่งดอกบัวหลวงและดอกบัวสายเป็นต้น ที่เกิดในที่ไม่สะอาดมีคูเมืองเป็นต้น นี้แลเป็นความปฏิกูลโดยโอกาสแห่งผมเหล่านั้น พระโยคาวจรพึงกำหนดความเป็นของปฏิกูลโดยส่วน ๕ คือโดยสี สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัยและโอกาสแห่งส่วนทั้งปวง ดุจกำหนดความเป็นของปฏิกูลแห่งผมทั้งหลายฉะนั้นเถิด แต่ว่าโดยสี สัณฐาน ทิศ โอกาสและปริจเฉท ต้องกำหนดเป็นแผนก ๆ ทุก ๆ ส่วน
[๑๘๔] ในบรรดาส่วนเหล่านั้น พึงทราบ ขน ก่อน ขนตามปกติมีประมาณ ๙๐,๐๐๐ ขุม ว่า โดยสี ปกติก็ไม่เหมือนผม คือไม่ดำล้วนแต่มีสีทั้งดำทั้งเหลือง โดยสัณฐาน มีปลายน้อมลง มีสัณฐานดังรากตาล โดยทิศ เกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาส เว้นโอกาสที่ผมตั้งอยู่ และฝ่ามือ ฝ่าเท้า เกิดอยู่ตามหนังหุ้มสรีระนอกนั้นโดยมาก โดยปริจเฉท เบื้องต่ำกำหนดด้วยรากพื้นเบื้องต่ำของตนอันแยงเข้าไปในหนังหุ้มสรีระประมาณเท่าปลายเหล็กจาน เบื้องบนกำหนดด้วยอากาศ เบื้องขวากำหนดด้วยส่วนของกันและกัน ขน ๒ เส้นไม่มีโดยที่แห่งเดียวกัน กำหนดดังนี้ เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เป็นสภาคกันของขนเหล่านั้น ส่วนการกำหนดส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล
[๑๘๕] คำว่า นขา นี้เป็นชื่อของเล็บ ๒๐ เล็บ เล็บทั้งหมดนั้น โดยสี มีสีขาว โดยสัณฐาน มีสัณฐานดังเกล็ดปลา โดยทิศ เกิดในทิศทั้ง ๒ คือ เล็บเท้าเกิดในทิศเบื้องล่าง เล็บมือเกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาส ตั้งอยู่หลังปลายนิ้วทั้งหลาย โดยปริจเฉท ในทิศทั้ง ๒ กำหนดด้วยเนื้อปลายนิ้ว ข้างในกำหนดด้วยเนื้อหลังนิ้ว ข้างนอกและปลายกำหนดด้วยอากาศ ด้านขวากำหนดด้วยส่วนของกันและกัน การกำหนดโดยนัยว่า เล็บ ๒ ใบไม่มีอยู่ร่วมกัน นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เป็นสภาคกัน ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั้นแล