ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๒๖๒] พรหมมุตฺตมฺม กิเลส
พรหมวิหาร อิม อิติ วิตฺถวา
ภิกฺขุ เอเตสุ อยํ
ปกิณฺณกกถาปิ วิญฺญเยยฺยา.
นักศึกษาเมื่อได้เรียนรู้พรหมวิหาร ๔ นี้ ที่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพรหมชั้นสุดยอดทรงแสดงโปรดเวไนยสัตว์ ด้วยประการดังพรรณนามาในภาวนาวิธีนั้นจะมีแล้ว พึงศึกษาให้รู้ข้อเบ็ดเตล็ดต่าง ๆ ในพรหมวิหาร ๔ นี้ เพื่อเพิ่มพูนความรู้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปอีก ดังต่อไปนี้:-
ในพรหมวิหาร ๔ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา นั้น นักศึกษาพึงทราบอรรถวิเคราะห์ของเมตตาเป็นอันดับแรก ดังนี้
คำว่า เมตตา มีอรรถวิเคราะห์ว่า เมชฺชตฺติ = เมตฺตา สินิยหตีติ อตฺโถ ธรรมชาติที่รักใคร่เรียกว่า เมตตา ไขความว่า ธรรมชาติที่ห่วงใยในอันที่จะทำประโยชน์ให้แก่สัตว์ทั้งหลาย อีกนัยหนึ่งว่า เมชฺชตฺติ = มิตฺโต ผู้ใดย่อมรักใคร่กัน ผู้นั้นเรียกว่า มิตร มิตฺเต ภวตี = เมตฺตา อัธยาศัยที่ใคร่ประโยชน์ซึ่งเกิดขึ้นในมิตร เรียกว่า เมตตา อีกนัยหนึ่ง มิตฺตสฺส เอสา ปวตฺตตีติ = เมตฺตา อัธยาศัยที่ใคร่ประโยชน์ที่เป็นไปต่อมิตร เรียกว่า เมตตา
คำว่า กรุณา มีอรรถวิเคราะห์ว่า ปรทุกฺเข สติ สารุณํ หทยกมฺปนํ กิโรตีติ = กรุณา ธรรมชาติใด เมื่อสัตว์อื่นประสบทุกข์ย่อมทำความสะเทือนใจให้แก่สาธุชนทั้งหลาย ธรรมชาตินั้นเรียกว่า กรุณา, อีกนัยหนึ่ง กิณาติ ปรทุกฺขํ หิสตีติ วาเลติ = กรุณา ธรรมชาติโดยย่อมช่วยถ่ายถอนทุกข์ของสัตว์อื่น คือช่วยกำจัดช่วยปลดเปลื้องทุกข์ของสัตว์อื่นให้หมดไป ธรรมชาตินั้นเรียกว่า กรุณา อีกนัยหนึ่ง กิริยตี ทุกฺขํเอเตสฺส ผลเอน ปสารยีตีติ = กรุณา ธรรมชาติใดอันบุคคลแผ่กระจายไป คือ ระลึกไปในสัตว์ทั้งหลายผู้ประสบทุกข์ ด้วยรับเอามาเป็นทุกข์เสียเอง ธรรมชาตินั้นเรียกว่ากรุณา
คำว่า มุทิตา มีอรรถวิเคราะห์ว่า โมทนตี ตายํ ตํ สมฺปตฺติโต = มุทิตา ชนทั้งหลายย่อมยินดีต่อผู้พรั่งพร้อมด้วยสมบัตินั้นด้วยธรรมชาตินั้น