ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในอุเบกขา ๑๐ ประการ ปาริสุทธิอุเบกขานั้นย่อมเกิดขึ้นมิได้ในจิตบางดวง เพราะเหตุที่เว้นซึ่งอุเบกขาเวทนา (ในจิตทั้งหมดย ๑๒๑ ดวงนั้น ๖๖ ดวงที่อุเบกขาเวทนาเกิดร่วมไม่ได้ที่เหลือ ๕๕ ดวง อุเบกขาเวทนาเกิดร่วมเสมอ)
[๒๗๑] ก็แหละ หากจะพึงมีนักศึกษาคนใดเสนอทรรศนะขัดแย้งฉะนี้ว่า เพราะในคัมภีร์อัฏฐกนิบาต อังคุตตรนิกาย พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงอัปปมัญญาทั้ง ๔ โดยไม่ต่างกันไว้ดังนี้ :-
“ในกาลนั้นแหละ ภิกษุ ! เธอพึงเจริญสมาธินี้ อันมีทั้งวิตกทั้งวิจารให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้อันไม่มีวิตกมีแต่วิจารให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้อันไม่มีทั้งวิตกไม่มีทั้งวิจารให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้อันมีปีติให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้อันไม่มีปีติให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้ ประกอบกับสุขเวทนาให้เกิดขึ้น, เธอพึงเจริญสมาธินี้ประกอบกับอุเบกขาเวทนาให้เกิดขึ้น”
เพราะเหตุที่อัปปมัญญาทั้ง ๔ เป็นสภาพที่ประกอบกับอุเบกขาเวทนาเช่นเดียวกับที่ประกอบด้วยวิตกเป็นต้น มีปรากฏในพระพุทธวจนะนี้อยู่ชัด ๆ ฉะนั้นอัปปมัญญาทั้ง ๔ จึงเป็นเหตุให้สำเร็จฌาน ๔ โดยจตุกกนัย หรือฌาน ๕ โดยปัญจกนัยได้ด้วยเหมือนกันทั้ง ๔ ประการ
บัณฑิตพึงชี้แจงแก่นักศึกษาคนนั้นดังนี้ เธออย่าได้เข้าใจเช่นนั้นเลย เพราะถ้าจะยกเอาข้อความที่ทรงแสดงไว้ในมูลสมาธิบริวมเข้าในพรหมวิหารทั้ง ๔ ประการ โดยถือว่าทรงแสดงไว้โดยลำดับกันแล้ว แม้กายานุปัสสนาเป็นต้น ก็พึงเป็นเหตุให้