ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า เข้าถึงอากาสานัญจายตนะอยู่ อารมณ์นั้นไม่มีที่สุด เหตุนั้น อารมณ์นั้นชื่อว่าไม่มีที่สุด อารมณ์คืออากาศไม่มีที่สุด ชื่อว่า อากาสานันตะ อากาสานันตะนั้นแหละ คือ อากาสานัญจะ อารมณ์คืออากาศไม่มีที่สุดนั้นชื่อว่าเป็นแดนอาศัยแห่งฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมนัน เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น ดุจหนึ่งแดนเป็นที่อาศัยแห่งเหล่าเทวดา เหตุนั้น ฌานพร้อมทั้งสัมปยุตธรรมนั้น จึงชื่อว่า อากาสานัญจายตนะ
คำว่า เข้าถึงอยู่ ได้แก่บรรลุอากาสานัญจายตนะนั้น คือยังอากาสานัญจายตนสมาบัตินั้นให้สำเร็จ แล้วอยู่ด้วยการอยู่ด้วยอิริยาบถอันสมควรแก่ฌานนั้น
นี้เป็นถ้อยแถลงอย่างพิสดารในอากาสานัญจายตนะกับมัชฌฐาน
[๒๘๑] ก็พระโยคีผู้ใคร่จะเจริญวิญญาณัญจายตนฌาน เป็นผู้มีความชำนาญที่ได้ประพฤติมาแล้วในอากาสานัญจายตนสมาบัติ ด้วยอาการ ๕ เห็นโทษในอากาสานัญจายตนสมาบัติว่า “สมาบัตินี้มีรูปาวจรฌานเข้าคืออันใกล้และไม่สงบเหมือนวิญญาณัญจายตนสมาบัติ” จึงคลายความนิยมในอากาสานัญจายตนฌานนั้น ใฝ่ใจวิญญาณัญจายตนฌาน โดยเป็นธรรมที่ละเอียดแล้ว พึงใคร่ครวญ คือพึงใส่ใจ ได้แก่พึงพิจารณาวิญญาณที่แผ่ไปยังอากาศนั้นบ่อย ๆ ว่า วิญญาณํ วิญญาณํ ได้แก่พึงกระทำให้เป็นสภาพอันความตรึกคร่ำมาแล้ว และอันวิตกคร่ำมาแล้ว แต่ไม่พึงใส่ใจว่า “ไม่มีที่สุด ไม่มีที่สุด”
เมื่อพระโยคีนั้นยังจิตให้ท่องเที่ยวไปในนิมิตนั้นอยู่บ่อย ๆ อย่างนี้ นิวรณ์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป สติย่อมตั้งมั่นด้วยดี จิตย่อมมั่นคงด้วยอุปจารฌาน เธอหมั่นปฏิบัติ หมั่นเจริญ ทำให้มากซึ่งนิมิตนั้นแล้ว ๆ เล่า ๆ เมื่อเธอ ทำอยู่อย่างนี้ วิญญาณัญจายตนจิตย่อมแน่นแฟ้นในวิญญาณที่อากาศถูกต้อง ดูอากาสานัญจายตนะแน่นแฟ้นในอากาศฉะนั้น ก็อัปปนาในวิญญาณัญจายตนฌานนี้ นักศึกษาพึงทราบตามนัยที่ได้กล่าวไว้แล้วนั่นแล