ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
คำว่า ไม่มีอะไร มีอธิบายว่า ใฝ่ใจอยู่อย่างนี้ว่า ไม่มี ไม่มี ว่างเปล่า ว่างเปล่า ความว่าง ความว่าง แม้คำใดที่ท่านกล่าวไว้ในวิภังค์ปกรณ์ว่า คำว่า “ไม่มีอะไร” อธิบายว่า พระโยคียังวิญญาณนั้นนั่นแหละ มิให้เกิด คือมิให้งอกงาม ได้แก่ ให้อนันตรธานสูญหายไป ย่อมเห็นว่าไม่มีอะไร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าไม่มีอะไร คำนั้นท่านกล่าวไว้ดุจการพิจารณาโดยความสิ้นไปแม้ก็จริง ถึงอย่างนั้น ก็พึงเห็นเนื้อความแห่งพระบาลีนั้นอย่างนี้แล้วว่า ก็พระโยคี เมื่อไม่คำนึง ไม่ใส่ใจ ไม่พิจารณาวิญญาณนั้น ใฝ่ใจแต่ความไม่มี ความว่างเปล่า ความว่างแห่งวิญญาณนั้นอย่างเดียว ท่านย่อมเรียกว่า มิให้วิญญาณนั้นเกิด มิให้เจริญงอกงาม ให้อนันตรธานไปเสีย มิใช่ ด้วยประการอย่างอื่น ดังนี้
ส่วนในคำว่า เข้าถึงอากิญจัญญายตนฌานอยู่ พึงทราบวินิจฉัยดังต่อไปนี้ ความกังวลแห่งความไม่มีวิญญาณในปฐมอรูปฌานนั้นไม่มี เหตุนั้น ฌานนั้น ชื่อว่า อากิญจญฺญะ อธิบายว่า สิ่งที่เหลือ โดยที่สุดแม้เพียงความแตกสลายแห่งฌานนั้นไม่มี ภาวะแห่งอกิญจญฺญะชื่อว่า อากิญจญฺญะ คำนั้น เป็นชื่อแห่งการไปปราศจากวิญญาณ ซึ่งมีอากาสานัญจายตนะเป็นอารมณ์ อากิญจญฺญะนั้น เป็นอายตนะแห่งฌานนั้น เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งมั่น ดุจที่ท่านนักของพวกเทวดา ชื่อเทวายตนะ เหตุนั้น ฌานนั้น จึงชื่อว่า อากิญจัญญายตนะ คำที่เหลือเช่นเดียวกันกับคำก่อนนั้นแล
นี้เป็นถ้อยแถลงอย่างพิสดาร ในอากิญจัญญายตนะกับมัชฌฐาน
[๒๘๕] ก็พระโยคีผู้มีความประสงค์จะเจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เป็นผู้สั่งสมความชำนาญไว้แล้วในอากิญจัญญายตนสมาบัติโดยอาการ ๕ อย่าง เห็นโทษในอากิญจัญญายตนะและเห็นอานิสงส์แห่งสมาบัติเบื้องสูงอย่างนี้ว่า “สมาบัตินี้มีวิญญาณัญจายตนะเป็นข้าศึกอยู่ใกล้ และไม่สงบเหมือนเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือว่าสัญญาเป็นดุจโรค สัญญาเป็นดุจหัวฝี สัญญาเป็นดุจลูกศร ฌานนี้สงบกว่า”