ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ถามว่าใฝ่ใจอย่างไร ? เปรียบเหมือนในภิกษุ ๒ รูปสาธยายพระบาลีที่มีไวยากรมาก ภิกษุผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ยังบาลีหน้าไวยากรณ์ให้พิสดารครั้งเดียวหรือสองครั้งเบื้องหน้า แต่ฉันท์ทำการสาธยายด้วยสามารถที่สุด ๒ ข้างจึงฉลุยไป ในภิกษุ ๒ รูปนั้น ฝ่ายรูปที่มีปัญญาไม่เฉียบแหลม จะกล่าวอยู่อย่างนี้ว่า “นี่ชื่อว่าสาธยายอะไรกัน ไม่ให้ทำเพียงกระทบริมฝีปาก เมื่อทำการสาธยายอยู่อย่างนี้เมื่อไรพระบาลีจึงจักคล่อง” เธอจึงทำการสาธยายยังพระบาลีไวยากรณ์ที่มาก็มีแล้ว ๆ ให้พิสดาร ฝ่ายภิกษุผู้มีปัญญาเฉียบแหลมจะกล่าวกะเธออยู่อย่างนี้ว่า “นี่ชื่อว่าสาธยายอะไรกัน ไม่ให้ถึงที่สุดสักที เมื่อทำการสาธยายอยู่อย่างนี้เมื่อไหร่พระบาลีจึงจักถึงที่สุดได้” ดังนี้ ฉันใด การกำหนดธาตุอย่างพิสดารด้วยอำนาจผมเป็นต้น ย่อมปรากฏโดยเนิ่นช้า ๆ แก่ภิกษุผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ฉันนั้น แต่เมื่อท่านใฝ่ใจอยู่โดยนัยเป็นต้นว่าสิ่งใดมีลักษณะแข้นแข็ง สิ่งนี้คือปฐวีธาตุ ดังนี้ กัมมัฏฐานย่อมปรากฏ ฝ่ายภิกษุที่มีปัญญาไม่เฉียบแหลม ใฝ่ใจเหมือนอย่างนั้น กัมมัฏฐานกลับมืดตัวไม่แจ่มแจ้ง เมื่อใฝ่ใจพิสดารด้วยสามารถผมเป็นต้นกัมมัฏฐานย่อมปรากฏชัด
เหตุนั้นภิกษุผู้มีปัญญาเฉียบแหลมต้องการเจริญกัมมัฏฐาน พึงไปในที่ลับหลีกเร้นอยู่ นึกถึงรูปกายของตนแม้ทั้งสิ้นก่อน จึงกำหนดธาตุโดยย่ออย่างนี้ว่า ภาวะแข็งหรือกระด้างในกายอันใดนี้คือปฐวีธาตุ ภาวะที่เอิบอาบซึมซาบอันใดนี้คืออาโปธาตุ ภาวะที่ให้อุ่นหรืออบอุ่นอันใดนี้คือเตโชธาตุ ภาวะที่ให้เคลื่อนไหว หรือที่เปล่งนี้คือวาโยธาตุ ดังนี้ แล้วจึงนึกใฝ่ใจสอดส่อง โดยความเป็นสักแต่ว่าธาตุ โดยมิใช่สัตว์ โดยมิใช่ชีวะ ว่าปฐวีธาตุ อาโปธาตุ ดังนี้บ่อย ๆ เมื่อเธอพยายามใช้ปัญญากำหนดสอดส่องชนิดแห่งธาตุอยู่อย่างนี้ ต่อกาลไม่นานนักสมาธิขั้นอุปจาระได้ปัญญาเครื่องสอดส่องประเภทแห่งธาตุช่วยพยุงแล้วก็เกิดขึ้น ไม่ถึงขั้นอัปปนาเพราะมีสภาวธรรมเป็นอารมณ์
อีกอย่างหนึ่ง ส่วน ๔ ประเภทเหล่านี้ใด ซึ่งพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรกล่าวไว้เพื่อแสดงความที่มักกำจัดทั้ง ๔ ไม่ใช่สัตว์ว่า “อาศัยกระดูก อาศัยเอ็น อาศัยเนื้อ อาศัยหนัง อากาศที่ล้อมรอบ ถึงความนับว่าเรา”๑ ฉะนี้ พระโยคีพึงเอามือคือฌานที่สอดส่องไปตามระหว่างแห่งกระดูกเป็นต้นนั้น ๆ แหวกส่วนเหล่านั้นแล้วกำหนดธาตุทั้งหลายตามนัยก่อนนั้นแหละว่า ในธาตุ ๔ เหล่านั้น ภาวะแข็งหรือกระด้าง