ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในโลกิยอภิญญา ๕ ประการนั้น โยคีบุคคลผู้เริ่มบำเพ็ญต้องการจะแสดงฤทธิ์ให้ได้ต่าง ๆ เป็นต้นว่า แม้คนเดียวก็บันดาลให้เป็นหลายคนได้ ดังนี้ พึงทำสมาบัติ ๘ ให้เกิดในกสิณ ๘ มีโอภาตกสิณเป็นข้อสุดท้ายแล้ว พึงฝึกฝนจิตโดยอาการ ๑๔ เหล่านี้ คือ
๑. กสิณานุโลมโต โดยเข้าฌานอนุโลมตามกสิณ
๒. กสิณปฏิโลมโต โดยเข้าฌานปฏิโลมลำดับกสิณ
๓. กสิณานุโลมปฏิโลมโต โดยเข้าฌานอนุโลมและปฏิโลมลำดับกสิณ
๔. ฌานานุโลมโต โดยเข้าอนุโลมลำดับฌาน
๕. ฌานปฏิโลมโต โดยเข้าปฏิโลมลำดับฌาน
๖. ฌานานุโลมปฏิโลมโต โดยเข้าทั้งอนุโลมและปฏิโลมฌาน
๗. ฌานานุกุณฑิกโต โดยลำดับกสิณแต่ข้ามฌาน
๘. กสิณานุกุณฑิกโต โดยลำดับฌานแต่ข้ามกสิณ
๙. ฌานกสิณกุณฑิกโต โดยข้ามฌานและกสิณ
๑๐. องค์สุกุณฑิกโต โดยเลื่อนองค์ฌาน
๑๑. อารัมมณสุกุณฑิกโต โดยเลื่อนอารมณ์
๑๒. องค์อารัมมณสุกุณฑิกโต โดยเลื่อนองค์ฌานและอารมณ์
๑๓. องคววัฏฐานโต โดยกำหนดองค์ฌาน
๑๔. อารัมมณววัฏฐานโต โดยกำหนดอารมณ์
[๓๖๖] ถามว่า ก็ในอาการ ๑๔ อย่างเหล่านี้ กสิณานุโลม เข้าฌานอนุโลมตามลำดับกสิณ เป็นไฉน? ฯลฯ อารัมมณววัฏฐานะ การกำหนดอารมณ์ เป็นไฉน?
ตอบว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมเข้าฌานในปฐวีกสิณ ถัดจากนั้นไปก็เข้าฌานในอาโปกสิณ ในกสิณอีก ๘ ก็เข้าฌานตามลำดับอย่างนี้ได้ตั้ง ๑๐๐ ครั้ง ๑,๐๐๐ ครั้ง นี้ชื่อว่า กสิณานุโลม คือเข้าฌานโดยอนุโลมกสิณ การเข้าฌานโดยปฏิโลม ตั้งแต่โอภาตกสิณอย่างนั้นนั้นแหละชื่อว่า กสิณปฏิโลม คือการเข้าฌานปฏิโลมลำดับกสิณ การเข้าฌานบ่อย ๆ ด้วยอำนาจอนุโลมและปฏิโลมลำดับกสิณ