ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
จตุตถฌาน คำนี้มีอธิบายว่า ได้จตุตถฌานมาโดยลำดับตั้งแต่ปฐมฌานมา คำว่า ตั้งมั่น คือ ตั้งมั่นด้วยจตุตถฌานสมาบัตินี้ คำว่า ในจิต หมายเอาในรูปาวจรจิต ก็ในคำว่า บริสุทฺเธ เป็นต้น มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้ ชื่อว่าบริสุทธิ์แล้ว เพราะภาวะคือความบริสุทธิ์แห่งสติด้วยอำนาจอุเบกขา ก็เพราะบริสุทธิ์อย่างนั้นจึงชื่อว่า สะอาด อธิบายว่า ผ่องใส ชื่อว่า ไม่มีกิเลสเครื่องรบกวน เพราะกำจัดกิเลสเครื่องรบกวนมีราคะเป็นต้นได้ ด้วยการทำหันปัจจัยมีความสุขเป็นต้นเสียได้ เพราะความไม่มีกิเลสเครื่องรบกวนนั้นแล จึงชื่อว่าปราศจากอุปกิเลส ด้วยว่าจิตนั้นจักขุ่นมัวก็ด้วยกิเลสเครื่องรบกวน จิตชื่อว่าเป็นธรรมชาติอ่อน ก็เพราะเหตุที่ได้อบรมมาดีแล้ว อธิบายว่า จนเป็นจิตถึงความเป็นธรรมชาติคล่องแคล่ว เพราะว่าจิตที่บังคับได้ท่านเรียกว่าจิตที่อ่อน (ว่าง่าย) เพราะความเป็นจิตอ่อนนั้นแหละ จึงเป็นจิต ควรแก่การงาน อธิบายว่า ทนต่อการงาน ใช้การได้ เพราะจิตที่อ่อนย่อมเป็นจิต ที่ควรแก่การงาน ดูจากองค์คำที่ช่างทองไม่ลมถักทินดีแล้วจะนั้น ก็แลความอ่อนและควรแก่การงาน ทั้ง ๒ อย่างนั้น จะมีได้ก็เพราะการอบรมที่ดีนั่นเอง สมดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่พิจารณาเห็นธรรมอย่างอื่นแม้สักข้อหนึ่ง ที่บุคคลอบรมแล้ว บำเพ็ญให้มากแล้ว จะเป็นธรรมชาติอ่อนและเหมาะควรแก่การงานเหมือนอย่างจิตนี้เลยนะภิกษุทั้งหลาย”
ชื่อว่า เพราะตั้งมั่น เพราะตั้งอยู่ในคุณธรรมมีความเป็นจิตที่บริสุทธิ์เป็นต้นเหล่านี้เอง เพราะเหตุที่จิตตั้งมั่นอย่างนั้น จึงชื่อว่าถึงความไม่หวั่นไหว อธิบายว่า ไม่คลอนแคลน ไม่เอนเอียง อีกอย่างหนึ่งชื่อว่าดำรงมั่น เพราะตั้งอยู่ในอำนาจของตน โดยที่เป็นธรรมชาติอ่อนและเหมาะควรแก่การงาน เพราะเป็นจิตที่คุณมีศรัทธาเป็นต้น ประคับประคองแล้ว จึงชื่อว่าถึงความไม่หวั่นไหว แท้จริง จิตที่ได้รับการประคับประคองจากศรัทธาที่ตั้งมั่น ย่อมไม่หวั่นไหวไปตามความไม่เชื่อ จิตที่ได้รับการประคับประคองจากความเพียรที่ถูก ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความเกียจคร้าน จิตที่ได้รับการประคับประคองจากสติชอบ ย่อมไม่หวั่นไหวเพราะความประมาท จิตที่ได้รับการประคับประคองจากสมาธิชอบ ย่อมไม่หวั่นไหวไปตามความฟุ้งซ่าน จิตที่ได้รับการประคับประคองจากปัญญา ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยอำนาจอวิชชา และจิตที่ถึง