ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๔๑๗] ปุพเพนิวาสญาณ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ คือ ปริตตารมณ์ ๑ มหัคคตารมณ์ ๑ อัปปมาณารมณ์ ๑ มัคคารมณ์ ๑ อดีตารมณ์ ๑ อัชฌัตตารมณ์ ๑ พหิทธารมณ์ ๑ นวัตตัพพารมณ์ ๑
เป็นไปอย่างไร ? คือ ปุพเพนิวาสญาณนั้น ในกาลที่ระลึกถึงขันธ์ที่เป็นกามาวจร ก็เป็นปริตตารมณ์ ในกาลที่ระลึกถึงขันธ์ที่เป็นรูปาวจรก็เป็นมหัคคตารมณ์ ในกาลที่ระลึกถึงด้วยมรรคที่ตนเองหรือคนอื่นเจริญแล้ว และระลึกถึงผลที่ตนเองหรือคนอื่นได้ทำให้แจ้งแล้วในอดีตกาล ก็เป็นอัปปมาณารมณ์ ในกาลที่ระลึกถึงมรรคที่ตนเองหรือคนอื่นได้เจริญแล้วอย่างเดียว ก็เป็นมัคคารมณ์ แต่โดยที่แน่นอนแล้ว ปุพเพนิวาสญาณนี้จัดเป็นอดีตารมณ์แทบญาณเหล่านั้น ถึงเจโตปริยญาณและยถากัมมูปคญาณจะจัดเป็นอดีตารมณ์ก็จริง ถึงกระนั้น บรรดาญาณทั้ง ๒ นั้น จิตที่ล่วงไปแล้วในภายใน ๗ วัน จัดเป็นอารมณ์แห่งเจโตปริยญาณ เพราะเจโตปริยญาณนั้น ไม่รู้จักขันธ์อื่นหรือสังขารอื่นเนื่องด้วยขันธ์ แต่สำหรับปุพเพนิวาสญาณ-ขันธ์ที่ล่วงไปแล้ว หรือสังขารบางอย่างซึ่งเนื่องด้วยขันธ์อันจะชื่อว่าไม่เป็นอารมณ์หามีไม่ เพราะปุพเพนิวาสญาณนั้นมีคติเสมอด้วยสัพพัญญุตญาณ
ในธรรมคือขันธ์อันล่วงไปแล้ว และสังขารอันเนื่องด้วยขันธ์ นักศึกษาพึงทราบความแตกต่างกันดังนี้แล
เนื้อความในอรรถกถาที่เกี่ยวข้องกับญาณนี้มีดังต่อไปนี้ ก็เพราะเหตุที่ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามัคค์ว่า ขันธ์ซึ่งเป็นกุศลเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแห่งอิทธิวิธีญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสติญาณ และยถากัมมูปคญาณ ฉะนั้น