ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
เป็นไปอย่างไร ? คือ ยถากัมมูปคญาณนั้นย่อมชื่อว่าเป็น ปริตตารมณ์ ในเวลาที่รู้กรรมที่เป็นกามาวจร เป็นมหัคคตารมณ์ ในเวลาที่รู้กรรมที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร เป็นอดีตารมณ์ เพราะเหตุที่รู้เฉพาะอดีต เป็นอัชฌัตตารมณ์ ในเวลาที่รู้กรรมของตน เป็นพหิทธารมณ์ ในเวลาที่รู้กรรมของผู้อื่น
ความเป็นไปในอารมณ์ ๕ แห่งยถากัมมูปคญาณ นักศึกษาพึงทราบข้อความดังที่ได้บรรยายมานะนี้แล
ส่วนในอธิการนี้ คำใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า อัชฌัตตารมณ์และพหิทธารมณ์ ดังนี้ คำนั้นท่านกล่าวไว้ด้วยมีอรรถาธิบายว่า ยถากัมมูปคญาณนั้นในเวลาที่รู้กรรมภายในคือของตนเองตามกาลเวลา และในเวลาที่รู้กรรมภายนอกคือของคนอื่นตามกาลเวลา ก็จัดเป็นอัชฌัตตพหิทธารมณ์ได้บ้างเหมือนกัน ฉะนี้แล
ในปกรณ์วิเศษชื่อวิสุทธิมรรค อันข้าพเจ้ารจนาขึ้นไว้เพื่อให้เกิดความปราโมชแห่งสาธุชนทั้งหลาย ดังนี้