ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๔๑๙] อนาคตังสญาณย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๘ คือ ปริตตารมณ์ ๑ มหัคคตารมณ์ ๑ อัปปมาณารมณ์ ๑ มัคคารมณ์ ๑ อนาคตารมณ์ ๑ อัชฌัตตารมณ์ ๑ พหิทธารมณ์ ๑ นวัตตัพพารมณ์ ๑ เป็นอย่างไร ?
คือ อนาคตังสญาณนั้นชื่อว่าเป็น ปริตตารมณ์ ในเวลาที่รู้ว่าสัตว์นี้จักเกิดในชั้นกามาวจรในอนาคตกาล ชื่อว่าเป็น มหัคคตารมณ์ ในเวลาที่รู้ว่าสัตว์นี้จักเกิดในรูปาวจรหรืออรูปาวจร ชื่อว่าเป็น อัปปมาณารมณ์ ในเวลาที่รู้ว่าเขาจักทำมรรคให้เจริญ เขาจักทำให้แจ่มแจ้งซึ่งผล ชื่อว่าเป็น มัคคารมณ์ ในเวลาที่รู้ว่าเขาจักทำมรรคให้เจริญอย่างเดียว แต่ว่า โดยแน่แท้แล้ว อนาคตังสญาณนี้มีอารมณ์เป็นอนาคตอย่างเดียวเท่านั้น ในอารมณ์เหล่านั้น แม้เจโตปริยญาณจะเป็นอนาคตารมณ์ได้ก็จริงแล แต่ว่า เจโตปริยญาณนั้นมีจิตที่เป็นอนาคตภายในระยะ ๗ วันเท่านั้นเป็นอารมณ์ เพราะเจโตปริยญาณนั้นย่อมไม่รู้ถึงขันธ์อื่น หรือสังขารอันเนื่องด้วยขันธ์เลย แต่สิ่งอะไร ๆ ในอนาคตชื่อว่ามิได้เป็นอารมณ์แห่งอนาคตังสญาณหามีไม่ ตามข้อความที่กล่าวมาแล้วในปุพเพนิวาสญาณ ชื่อว่าเป็นอัชฌัตตารมณ์ได้ในเวลาที่รู้ว่าเราจักเกิดในที่โน้น ชื่อว่าเป็นพหิทธารมณ์ได้ในเวลาที่รู้ว่าคนนั้นจักเกิดในที่โน้น ในเวลาที่รู้ชื่อและโคตรโดยนัยเป็นต้นว่า ในอนาคต พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่า เมตไตยะ จักเสด็จอุบัติขึ้น พราหมณ์ชื่อว่าสุพรหมาจะเป็นพระบิดาของพระองค์ พราหมณีชื่อว่าพรหมวดีจักเป็นพระมารดาของพระองค์ ดังนี้จัดเป็น นวัตตัพพารมณ์ ตามนัยดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในปุพเพนิวาสญาณนั้นแล
ความเป็นไปในอารมณ์ ๘ แห่งอนาคตังสญาณ นักศึกษาพึงทราบความหมายดังได้บรรยายมานะนี้แล
[๔๒๐] ยถากัมมูปคญาณเป็นไปในอารมณ์ ๕ คือ ปริตตารมณ์ ๑ มหัคคตารมณ์ ๑ อดีตารมณ์ ๑ อัชฌัตตารมณ์ ๑ พหิทธารมณ์ ๑