คัมภีร์วิสุทธิมรรค

โกศล ๑ และที่เป็นอุปายโกศล ๑ และปัญญาโดยอภิญญา ๓ มีอัชฌัตตาภินิเวส (มุ่งมั่นข้างใน) เป็นต้น

ปัญญาเป็น ๔ อย่าง คือเป็นญาณในสัจจ ๔ และเป็นปฏิสัมภิทา ๔

[๔๒๖] ในส่วนแห่งปัญญาเหล่านั้น ปัญญาที่เป็นอย่างเดียว มีเนื้อความชัดเจนแล้ว

ปัญญา ๒ อย่าง

ในส่วนแห่งปัญญา ๒ อย่าง มีอธิบายดังนี้ :-

ปัญญาเป็น ๒ อย่าง คือที่เป็นโลกิยะ ๑ และที่เป็นโลกุตตระ ๑ อย่างนี้ คือ ปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกิยมรรค เป็นโลกิยปัญญา ๑ และปัญญาที่สัมปยุตด้วยโลกุตตรมรรค เป็นโลกุตตรปัญญา ๑

ในทุกะที่ ๒ ปัญญาที่เป็นอารมณ์ร่วมกับอาสวะทั้งหลายเป็นปัญญามีอาสวะ ๑ และปัญญาที่ไม่เป็นอารมณ์ร่วมกับอาสวะเหล่านั้นเป็นปัญญาไม่มีอาสวะ ๑ แต่โดยอรรถ ปัญญา ๒ อย่างนั้น ก็คือโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญาเท่านั้นเอง นัยสารวทุกะอื่นเช่น ปัญญาที่ประกอบกับอาสวะ เป็นปัญญามีอาสวะ และปัญญาที่ไม่ประกอบกับอาสวะ เป็นปัญญาไม่มีอาสวะดังนี้ ปัญญาเป็น ๒ อย่าง โดยเป็นปัญญามีอาสวะและไม่มีอาสวะด้วยประการอย่างนี้

ในทุกะที่ ๓ ปัญญา ๒ อย่าง โดยเป็น นามววัฏฐานปะ และ รูปววัฏฐานปะ อย่างนี้ คือ ปัญญาในการกำหนดอรูปขันธ์ ๔ แห่งภิกษุใครจะเริ่มวิปัสสนาอันใด ปัญญาอันนั้น เป็นนามววัฏฐานปัญญา ปัญญาในการกำหนดรูปขันธ์อันใด ปัญญาอันนั้น เป็นรูปววัฏฐานปัญญา

ในทุกะที่ ๔ ปัญญา ๒ อย่าง โดยเป็น โสมนัสสสหคตะ และ อุเบกขาสหคตะ (เกิดพร้อมด้วยโสมนัสและเกิดพร้อมด้วยอุเบกขา) อย่างนี้ คือ ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต ๒ ดวง และในมังคจิตที่เป็นไปในจตุตถฌานโดยปัญจกนัย ๑๖ ดวง เป็นโสมนัสสสหคตปัญญา ปัญญาในกามาวจรกุศลจิต ๒ ดวง และในมังคจิตที่เป็นไปในปัญจมฌาน ๔ ดวง เป็นอุเบกขาสหคตปัญญา