ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในติกะที่ ๒ ปัญญาเป็น ๓ อย่าง คือ ปริตตารัมมณปัญญา ๑ มหัคคตารัมมณปัญญา ๑ และอัปปมาณารัมมณปัญญา ๑ อย่างนี้ คือปัญญาที่ปรารภธรรมทั้งหลายที่เป็นกามาวจรเป็นไป เป็นปริตตารัมมณปัญญา ที่ปรารภธรรมทั้งหลายที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรเป็นไป เป็นมหัคคตารัมมณปัญญา ปัญญาทั้ง ๒ นั้น เป็นโลกิยวิปัสสนาปัญญา ปัญญาที่ปรารภพระนิพพานเป็นไป เป็นอัปปมาณารัมมณปัญญา ปัญญานั้น เป็นโลกุตตรวิปัสสนาปัญญา
ในติกะที่ ๓ ความเจริญชื่อว่าอายะ ความเจริญนั้นมี ๒ ทาง คือ ทางที่ไม่เสื่อมจากประโยชน์ ๑ ทางที่ให้เกิดประโยชน์ ๑ ความฉลาดในทั้ง ๒ ทางนั้น ชื่อว่า อายโกศล ดังพระบาลีว่า ในโกศล ๓ อย่างนั้น อายโกศล เป็นไฉน ? ผู้มีปัญญารู้ว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ถูกละไป หรือว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้นและกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นไปเพื่อภิญโญภาพไพบูลย์ เจริญเต็มที่ ปัญญาคือความรู้ทั่ว ฯลฯ ความไม่หลง ความวิจัยธรรม ความเห็นถูกต้องในความไม่เกิดขึ้น และความเสื่อมไปแห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย และความเจริญแห่งกุศลธรรมทั้งหลายด้วย แห่งผู้มีปัญญานั้น นี้ เรียกว่า อายโกศล
ความเสื่อมชื่อว่า อปายะ ความเสื่อมแม้นั้นมี ๒ ทาง คือทางเสื่อมจากประโยชน์ ๑ ทางที่ไม่เกิดประโยชน์ ๑ ความฉลาดใน ๒ ทางนั้น ชื่อว่า อปายโกศล ดังพระบาลีว่า ในโกศล ๓ นั้น อปายโกศล เป็นไฉน ? ผู้มีปัญญารู้ว่า เมื่อเรามนสิการธรรมเหล่านี้อยู่ กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น ดังนี้เป็นต้น
ส่วนว่า ความฉลาดอันเป็นไปทันที คือเกิดขึ้นฉับพลันในอุบาย คือเหตุแห่งความสำเร็จแห่งธรรมทางหลายล้วน ๆ ทุกสถาน ชื่อว่า อุปายโกศล ดังพระบาลีว่า ปัญญาอันเป็นอุบายในการละอกุศลธรรมและเจริญกุศลธรรมนันทุกอย่าง ชื่อว่า อุปายโกศล ดังนี้
ปัญญาเป็น ๓ อย่าง คือ อายโกศล อปายโกศล และอุปายโกศล ดังกล่าวมานะนี้