ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ประดุจลิ้มบุบเฉียว ที่ในโลกเขาเรียกกันว่าจักขุ อันธาตุทั้ง ๔ ทำหน้าที่ทรงอยู่สมาน ให้อบอุ่น และเคลื่อนไหว กระทำอุปการะแล้ว ประดุจขัตติยมารดามีพระพี่เลี้ยงทั้ง ๔ ทำหน้าที่อุ้ม สนาน แต่งองค์ และอยู่เฝ้าภายในวังพัดประจำ อันฤดู จิต และอาหารคอยอุปถัมภ์ มีอายุเฝ้าเลี้ยง อันโคจรรูปมีสี กลิ่น และรส เป็นต้น คอยแวดล้อม เมื่อว่าโดยประมาณมีประมาณเท่าหัวเล็น ย่อมให้สำเร็จเป็นวัตถุและทวารแห่งวิถีจิต มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ตั้งอยู่ตามควร
สมจริง ดังคำที่ท่านพระธรรมเสนาบดีกล่าวว่า
“จักขุประสาทที่เป็นเครื่องเห็นรูปนี้
เล็ก ละเอียด ประมาณเท่าหัวเล็น”
อนึ่ง โสตประสาท ซึมซาบอยู่ในประเทศมีสัณฐานดังวงแหวน มีขนแดงเล็กงอกขึ้นแล้ว ภายในช่องโสตอันเป็นที่อาศัย อันธาตุจึงประกอบดังกล่าวแล้วกระทำอุปการะ และมีฤดู จิตและอาหารคอยอุปถัมภ์ มีอายุเฝ้าอนุบาล มีวรรณะเป็นต้นคอยแวดล้อม ให้สำเร็จความเป็นวัตถุและทวารแห่งโสตวิญญาณเป็นต้น ดังอยู่ตามควร
ฆานประสาท ซึมซาบอยู่ในประเทศมีสัณฐานดังกีบแพะ ภายในช่องจมูกซึ่งเป็นที่อาศัย ได้รับความอุปถัมภ์ อนุบาล และความแวดล้อมมีประการดังกล่าวมา ให้สำเร็จความเป็นวัตถุและทวารแห่งฆานวิญญาณเป็นต้น ตั้งอยู่ตามควร
ชิวหาประสาท ซึมซาบอยู่ในประเทศมีสัณฐานดังปลายกลีบบุบผาเบื้องบน ท่ามกลางลิ้นอันเป็นที่อาศัย ได้รับความอุปการะ อุปถัมภ์ อนุบาลและความแวดล้อมมีประการดังกล่าวมา ให้สำเร็จความเป็นวัตถุและทวารแห่งชิวหาวิญญาณเป็นต้น ดังอยู่ตามควร
ส่วนในกายนี้ ชื่อว่า อุปาทินนรูปมีอยู่เพียงไร ในอุปาทินนรูปทั้งหมด กายประสาท ซึมซาบอยู่ประดุจเยื่อในปุยนุ่น ได้รับความอุปการะ อุปถัมภ์ อนุบาลและความแวดล้อมมีประการดังกล่าวแล้วให้สำเร็จความเป็นวัตถุและทวารแห่งกายวิญญาณเป็นต้น ตั้งอยู่ตามควร บัณฑิตจึงเห็นว่า ประสาทมีจักขุเป็นต้นเหล่านี้ น้อมไปตามอารมณ์ของตน มีรูปเป็นต้น ประดุจงูพอใจในจอมปลวก จระเข้พอใจในแม่น้ำ นกพอใจในอากาศ สุนัขบ้านพอใจในบ้าน และสุนัขจิ้งจอกพอใจในป่าช้า