ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ส่วนมโนวิญญาณธาตุ มี ๒ คือ สาธารณะแก่พระอเสขะ พระเสขะ และปุถุชน ๑ ไม่ทั่วไป คือเฉพาะพระอเสขะ ๑ ใน ๒ อย่างนั้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นสาธารณะ ได้แก่ อเหตุกกิริยาที่เกิดพร้อมกับอุเบกขา มีอันรู้แจ้งอารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ มีโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะในปัญจทวารและมโนทวาร ด้วยอำนาจแห่งกิจคือ โวฏฐัพพนะทำกิจในปัญจทวาร ส่วนอาวัชชนะทำกิจในมโนทวารเป็นกิจ มีความเป็นเช่นนั้น คือมีโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะเป็นผล มีความไปปรากฏแห่งเหตุกวิบากมโนวิญญาณธาตุ (ในโวฏฐัพพนกาล) และภวังค์ (ในอาวัชชนกาล) อย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นเหตุใกล้ ส่วนมโนวิญญาณธาตุที่ไม่ทั่วไป ได้แก่ อเหตุกกิริยาที่เกิดพร้อมกับโสมนัส มีอันรู้แจ้งอารมณ์ ๖ เป็นลักษณะ อันยังความยิ้มแย้มในเพราะวัตถุไม่ดีอะไรนัก ให้เกิดขึ้นแก่พระอรหันต์ทั้งหลาย ด้วยอำนาจแห่งกิจเป็นกิจ มีความเป็นอย่างนั้น (คือเป็นหสิตุปบาทะ) เป็นผล มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้โดยส่วนเดียว (เพราะเกิดแต่ในปัญจโวการภพเท่านั้น)
กามาวจรกิริยาวิญญาณที่เป็นอเหตุกะ มี ๓ ดังกล่าวมาฉะนี้
ส่วนที่เป็นสเหตุกะมี ๘ โดยต่างแห่งสัมปยุตธรรมมีโสมนัสเป็นต้นเหมือนกุศลวิญญาณ แต่ที่แปลกกันระหว่างกุศลวิญญาณและกิริยาวิญญาณ คือกุศลวิญญาณย่อมเกิดแก่พระเสขะและปุถุชนเท่านั้น กิริยาวิญญาณเกิดแก่พระอรหันต์พวกเดียว
กิริยาวิญญาณ ที่เป็นกามาวจรมี ๑๑ ดังนี้ เป็นข้อแรก
ส่วนที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรมี ๕ และ ๔ เหมือนกุศลวิญญาณ ความแตกต่างจากกุศลวิญญาณของกิริยาวิญญาณทั้งสองนั้น ก็พึงทราบโดยว่าเกิดขึ้นแก่พระอรหันต์เท่านั้น
กิริยาวิญญาณทั้งหมดใน ๓ ภูมิมีเป็น ๒๐ ดังนี้
[๔๙๕] โดยประการดังกล่าวมานี้ วิญญาณทั้งสิ้น มีกุศลวิญญาณ ๒๑ อกุศลวิญญาณ ๑๒ วิปากวิญญาณ ๓๖ กิริยาวิญญาณ ๒๐ รวมเป็นวิญญาณ ๘๙ เป็นไปโดยอาการ ๑๔ ด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ อาวัชชนะ ทัสสนะ (เห็น) สวนะ (ได้ยิน) ฆายนะ (ได้กลิ่น) สายนะ (ได้รส) ผุสนะ (ได้ถูกต้อง) สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทารัมมณะ และจุติ
ถามว่า - เป็นอย่างไร ?