ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในลำดับแห่งวิญญาณ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น หากเป็นไปในลำดับแห่งกุศลวิปากวิญญาณ ก็เป็นกุศลวิบาก หากเป็นไปในลำดับแห่งอกุศลวิปากวิญญาณ ก็เป็นอกุศลวิบาก ทำกิจรับเอาอารมณ์แห่งวิญญาณเหล่านั้นแหละเกิดขึ้น
ความเป็นไปแห่งวิปากวิญญาณ ๒ ด้วยอำนาจแห่งสัมปฏิจฉนะ (รับเอา) พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้
อนึ่งเล่า โดยพระบาลีว่า “จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุ อันเกิดแต่วิจิตนั้น ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งมโนธาตุที่เกิดขึ้นดับไปแล้ว” ดังนี้เป็นต้น วิปากอเหตุกมโนวิญญาณธาตุ ที่เป็นลำดับแห่งอกุศลวิปากมโนธาตุ ก็เป็นอกุศลวิบาก ที่เป็นลำดับแห่งกุศลวิปากมโนธาตุ ก็เป็นกุศลวิบาก ที่เป็นไปในอิฏฐารมณ์ ก็เป็นโสมนัสสหรคต ที่เป็นอนิฏฐมัชฌัตตารมณ์ ก็เป็นอุเบกขาสหรคต ทำกิจสอบสวนอารมณ์ที่มโนธาตุรับเอาไว้นั้นแหละเกิดขึ้น
ความเป็นไปแห่งวิปากวิญญาณ ๓ ด้วยอำนาจแห่งสันตีรณะ (สอบสวน) พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้
กิริยาเหตุกมโนวิญญาณธาตุ เป็นอุเบกขาสหรคต วิเคราะห์อารมณ์นั้นแหละเกิดขึ้นในลำดับแห่งสันตีรณะแล
ความเป็นไปแห่งกิริยามโนวิญญาณดวงเดียว ด้วยอำนาจแห่งโวฏฐัพพนะ (วิเคราะห์) พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้
ในลำดับแห่งโวฏฐัพพนะ ถ้าอารมณ์มีรูปเป็นต้น เป็นมหันตารมณ์ (อารมณ์ใหญ่) ไซร้ ที่นั้นชวนะ ๖ หรือ ๗ ดวง ย่อมแล่นไปในอารมณ์ตามที่โวฏฐัพพนะวิเคราะห์ไว้แล้ว ด้วยอำนาจแห่งกามาวจรกุศล ๘ บ้าง อกุศล ๑๒ บ้าง กามาวจรกิริยาที่เหลือ ๙ บ้าง อย่างใดอย่างหนึ่ง นี้เป็นนัยในปัญจทวารเท่านั้น ส่วนมโนทวาร กามาวจรชวนะ ๒๙ ย่อมแล่นไปในลำดับมโนทวาราวัชชนะ ต่อแต่มโนทวารรูปไป บรรดาชวนะเหล่านี้ คือทางรูปาวจรกุศลชวนะ ๕ กิริยาชวนะ ๕ ทางอรูปาวจรกุศลชวนะ ๔ กิริยาชวนะ ๔ ทางโลกุตตรมรรคจิต ๔ ผลจิต ๔ ชวนะใดๆ ได้ปัจจัยแล้ว ชวนะนั้น ๆ ย่อมแล่นไปแล
ความเป็นไปแห่งวิปากวิญญาณ เป็นกุศล อกุศล และกิริยา (รวม) ๕๕ ดวง ด้วยอำนาจชวนะ พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้