ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในถีนมิทธะนั้น ความท้อแท้ชื่อว่าถีนะ ความง่วงงุนชื่อว่ามิทธะ ขยายความว่า กิริยาที่ม้วนกลับ (คือถอย) เสีย ด้วยหมดอุตสาหะ (มิทธะก็คือ) ทลายลง (คือเลิกล้ม) เสียด้วยหมดความสามารถ ถีนะด้วยมิทธะด้วย (รวมกัน) ชื่อว่าถีนมิทธะ ในสองอย่างนั้น ถีนะ มีความไม่มีอุตสาหะเป็นลักษณะ มีอันคลายความเพียรเสียเป็นกิจ มีอันงออยู่เป็นผล มิทธะมีความไม่ควรแก่การงาน (คือไม่คล่องแคล่ว) เป็นลักษณะ มีอันปิด (ทวาร) ลงเป็นกิจ มีอันหุบเข้าเป็นผล หรือว่า มีอันหลับปรกเป็นผล (ก็ได้) ทั้งสองอย่างด้วยกันมีความทำในใจโดยไม่ถูกทาง ในเพราะความไม่ยินดี (ในกุศลธรรม) และความคร้านกายเป็นต้นเป็นเหตุใกล้
ในสังขารทั้งหลายที่กล่าวในอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารเว้นมิจฉาทิฏฐิที่เหลือ (๑๖) พึงทราบว่า สัมปยุตกับอกุศลวิญญาณดวงที่ ๓ (คือ โสมนัสสหรคต ทิฏฐิวิปยุต อสังขาร) แต่มานะในอกุศลวิญญาณดวงที่ ๓ นี้เป็นอนิยตะ มีเป็นความแปลก
มานะนั้น มีความหยิ่งเป็นลักษณะ มีความยกตัวเป็นกิจ มีความใคร่เป็นเช่นธง (คืออยากเด่น) เป็นผล มีโลภะที่เป็นทิฏฐิวิปยุตเป็นเหตุใกล้
มานะนี้ บัณฑิตพึงเห็นว่า เป็นดั่งความบ้า
ในสังขารทั้งหลายที่กล่าวในอกุศลวิญญาณดวงที่ ๒ (คือโสมนัสสหรคต ทิฏฐิคตสัมปยุตสสังขาร) สังขารที่เหลือเว้นมิจฉาทิฏฐิพึงทราบว่าสัมปยุตกับอกุศลวิญญาณดวงที่ ๔ (คือโสมนัสสหรคต ทิฏฐิคตวิปยุต สสังขาร) แม้ในอกุศลวิญญาณดวงที่ ๔ นี้เล่า มานะก็เป็นสังขารในจำพวกอนิยตะเหมือนกัน ส่วนว่าในสังขารทั้งหลายที่กล่าวในอกุศลวิญญาณดวงที่ ๑ สังขารที่เหลือเว้นปีติถึงความสัมปยุตกับอกุศลวิญญาณดวงที่ ๕ (คืออุเบกขาสหรคต ทิฏฐิคตสัมปยุต อสังขาร) และแม้สังขารที่สัมปยุตกับอกุศลวิญญาณ ดวงที่ ๖ (คืออุเบกขาสหรคต ทิฏฐิคตสัมปยุต สสังขาร) ก็คือเหมือนสังขารที่สัมปยุตกับอกุศลวิญญาณดวงที่ ๕ แปลกกันแต่ในดวงที่ ๖ นี้เป็นสสังขารและถีนมิทธะเป็นอนิยตะ