ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
จริงอยู่ ความมืดในหทัยของไนยสัตว์ทั้งหลาย อันเดชแห่งพระสัทธรรมของพระองค์กำจัดแล้ว ย่อมถึงซึ่งความสลายไปโดยพลัน ด้วยประกาศใดๆ พระองค์ย่อมทรงประกาศธรรมโดยย่อสังเขปบ้าง พิสดารบ้าง ด้วยประกาศนั้นๆ แล
วินิจฉัยโดยความมีเพียงนั้นในธาตุทั้งหลายนั้น บัณฑิตพึงทราบด้วยกล่าวมาฉะนี้
[๕๒๒] ข้อว่า โดยการนับ (จำนวน) ความว่า อันดับแรก จักขุธาตุ ว่าโดยชาติถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๑ คือเป็นจักขุประสาท โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ และรสธาตุ ก็อย่างนั้น คือถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๑ โดยเป็นโสตประสาทเป็นต้น แต่โผฏฐัพพธาตุถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๓ ด้วยอำนาจแห่งปฐวีธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ ถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๒ โดยเป็นกุศลวิบากวิญญาณและอกุศลวิบากวิญญาณ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ และกายวิญญาณธาตุ ก็อย่างนั้น ส่วนมโนธาตุ ถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๓ โดยเป็นปัญจทวาราวัชชนจิต กุศลวิบาก อกุศลวิบาก และสัมปฏิจฉนะ ธัมมธาตุถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๒๐ ด้วยอำนาจแห่งอรูปขันธ์ ๓ สุขุมรูป ๑๖ และอสังขตธาตุ มโนวิญญาณธาตุถึงซึ่งการนับว่าเป็นธรรมจำนวน ๗๖ ด้วยอำนาจแห่งกุศลวิญญาณ อกุศลวิญญาณและอัพยากฤตวิญญาณที่เหลือแล
วินิจฉัยแม้โดยการนับ (จำนวน) ในธาตุทั้งหลายนั้น บัณฑิตพึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้