คัมภีร์วิสุทธิมรรค

หากมีคำถามว่า “อะไรเป็นอรรถแห่งสัจจจะ ?” ดังนี้ไซร้ คำตอบก็พึงมีว่า “สภาวะใด เมื่อพระโยคาวจรทั้งหลาย เข้าไปสอดด้วยปัญญาจักขุอยู่ ก็ไม่เป็นสภาวะที่วิปริต (ผิดความจริง) ไปเหมือนเล่นกล ไม่เป็นสภาวะที่ลวงดุจพยับแดด และไม่เป็นสภาวะที่ใครๆ หาไม่ได้ (คือไม่มี) ดังเช่นอัตตาของพวกเดียรถีย์ แต่เป็นโคจร (คือเป็นอารมณ์) แห่งอริยญาณ โดยความเป็นสภาวะที่แท้ไม่วิปริตและเป็นจริงอันมีประกาศ (คืออาการ) เบียดเสียด ก่อให้เกิดขึ้น สงบ และนำออกไปเท่านั้น ความเป็นสภาวะที่แท้ไม่วิปริตและเป็นจริง ดังลักษณะของไฟ และดังปกติของโลกนั้น บัณฑิตพึงทราบว่า เป็นอรรถของสัจจจะ ดังพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย คำว่าที่ทุกข์ นั้นเป็นคำจริงแท้ นั่นเป็น คำไม่เท็จ นั่นเป็นคำไม่ (แปรปรวน) เป็นอื่น” ดังนี้เป็นต้น ความพิสดารบัณฑิตพึงนำมากล่าวเถิด

เพราะทุกข์ไม่เบียดเบียนไม่มี สิ่งอื่น (นอก) จากทุกข์เบียดเบียนก็ไม่มี เหตุนั้น ทุกข์นี้ จึงตกว่าเป็นสัจจจะ เพราะแน่นอนในความเป็นธรรมชาติที่เบียดเบียน

เพราะเว้นมัน (คือตัณหา) เสีย ทุกข์ไม่มีจากสิ่งอื่น และตัณหาไม่มี ทุกข์นั้นก็ไม่มี เหตุนั้น ตัณหาจึงตกว่าเป็นสัจจจะ เพราะแน่นอนเป็นเหตุแห่งทุกข์

เพราะนอกจากนิพพาน ความสงบอื่นไม่มี และทุกข์สันตะ (คือนิพพาน) ไม่มี ความสงบนั้นก็ไม่มี เหตุนั้น นิพพานนี้จึงตกว่าเป็นสัจจจะ เพราะแน่นอนในความเป็น ธรรมสงบ

เพราะเครื่องนำออกอื่นจากมรรคไม่มีและนียานะ (คือมรรค) ไม่มี แม้ธรรมเครื่องนำออกนั้นก็ไม่มี เหตุนั้น มรรคนั้นจึงตกว่าเป็นสัจจจะ เพราะความเป็นธรรมเครื่องนำออก แน่แท้