ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๕๓๕] ข้อว่า โดยมีจำนวนไม่หย่อนไม่ยิ่ง ความว่า หากคำถามพึงมีว่า ก็เพราะเหตุใดเล่า พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอริยสัจแต่ ๔ เท่านั้น ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ? ดังนี้ไซร้ คำแก้ก็พึงมีว่า เพราะไม่มีอริยสัจอื่นประการ ๑ เพราะลตออกเสียข้อใดข้อหนึ่ง ก็มีได้ประการ ๑ แท้จริง อริยสัจจอื่นจากอริยสัจ ๔ นั้นเป็นส่วนยิ่ง (คือเกิน) ก็ดี อริยสัจ ๔ นั้นแม้สักข้อหนึ่ง พึงลดออกเสียได้ก็ดีหามีไม่ ดังพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ก็ตามในโลกนี้ จะพึงมากล่าวว่า นี้ไม่ใช่ทุกขอริยสัจ ทุกขอริยสัจเป็นอย่างอื่น ข้าพเจ้าจักยกเลิก ทุกขอริยสัจนี้เสียแล้วบัญญัติทุกขอริยสัจอื่น (ขึ้นใหม่) ดังนี้ นี้ไม่มีทางเป็นไปได้ ดังนี้เป็นอาทิ” (และ) ดังพระบาลี (อีกข้อหนึ่ง) ว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดผู้หนึ่งก็ตาม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า” “ทุกขอริยสัจ ซึ่งพระสมณโคดมแสดงไว้ นี้ ไม่ชื่ออริยสัจข้อที่ ๑ ข้าพเจ้า จักบอกปัดทุกขอริยสัจที่ (ว่า) เป็นอริยสัจข้อที่ ๑ นั้นเสีย แล้วบัญญัติ ทุกขอริยสัจ อื่นเป็นอริยสัจข้อที่ ๑ (ขึ้นใหม่) ดังนี้ นี้ไม่มีทางเป็นไปได้ ดังนี้เป็นต้น
อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรัสบอกปวัตติ (ความหมุนไป) ก็ตตรัสบอกพร้อมทั้งเหตุ เมื่อตรัสบอกนิวัตติ (ความหมุนกลับ) เล่า ก็ตตรัสพร้อมทั้งอุบายด้วย ดังนี้ จึงเป็นอันตรัสแต่ ๔ เท่านั้น เพราะมีปวัตตินิวัตติและเหตุแห่งปวัตติและนิวัตติเหล่านั้นเพียงเท่านั้น นัยเดียวกันนั้น ตรัสแต่ ๔ เท่านั้น แม้ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่พึงกำหนดรู้ ธรรมที่พึงละ ธรรมที่พึงทำให้แจ้งและธรรมที่พึงทำให้มีขึ้น ๑ แห่งวัตถุของตัณหา (ตัว) ตัณหา ความดับตัณหา และอุบายดับตัณหา ๑ แห่งอาลัย ความยินดีในอาลัย ความถอนอาลัยเสียได้ และอุบายถอนอาลัย ๑ วินิจฉัยโดยมีจำนวนไม่หย่อนไม่ยิ่งในอริยสัจนี้ พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้
[๕๓๖] แม้ลำดับในข้อว่า โดยลำดับ นี้ ก็ได้แก่ลำดับแห่งการแสดงเหมือนกัน ก็ในอริยสัจ ๔ นี้ ทุกขสัจ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เป็นข้อแรก เหตุว่ารู้ได้ง่าย