คัมภีร์วิสุทธิมรรค

ปิยวิปโยคทุกข์

[๕๕๐] ความพลัดพรากจากสัตว์และสังขารทั้งหลายที่ชอบใจ ชื่อว่า ปิยวิปโยค ปิยวิปโยคนั้น มีความพรากจากวัตถุที่พอใจเป็นลักษณะ มีอันยังความโศกให้เกิดขึ้นเป็นกิจ มีความเสียหายไปเป็นผล ส่วนที่ว่า ปิยวิปโยคเป็นทุกข์ พึงทราบว่า เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์คือความโศก เหตุนั้น นักปราชญ์จึงกล่าวคำประพันธ์นี้ไว้ว่า :-

ฌาติตนา ทีโยคา ขเปฯ มโต ปิยวิปฺปโยโค

คนเขลาทั้งหลายผู้เพียบพร้อมด้วยศรคือโศก เพราะพลัดพรากจากสัตว์และสังขารที่รัก มีญาติและทรัพย์ เป็นต้น ย่อมเจ็บปวด (ใจ) เหตุใด เพราะเหตุนั้น ปิยวิปโยคนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า เป็นทุกข์

นี่เป็นวินิจฉัยในปิยวิปโยคทุกข์

อิจฉิตาลาภทุกข์

[๕๕๑] ในข้อว่า “ไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา” นี้ มีวินิจฉัยว่า ความปรารถนาใน (อธิพพในยวัตถุ) สิ่งที่ไม่มีทางจะได้ทั้งหลาย เช่นปรารถนาว่า “โอหนอ เราทั้งหลายจักไม่เป็นผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา” เป็นต้น นั่นแล ที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ ปรารถนาอยู่แต่ไม่ได้แม้อันใด แม้ความไม่ได้สิ่งที่ปรารถนาอันนั้น ก็เป็นทุกข์” ดังนี้ ความปรารถนานั้น มีความต้องการสิ่งที่ไม่มีทางจะได้เป็นลักษณะ มีการแสวงหาสิ่งที่ไม่มีทางจะได้นั้นเป็นกิจ มีความไม่ได้สิ่งเหล่านั้นเป็นผล ส่วนที่ว่า ความปรารถนานั้นเป็นทุกข์ พึงทราบว่า เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เหตุนั้น นักปราชญ์จึงกล่าวคำประพันธ์ไว้ว่า :-

ตํ ตํ ปฏฐิยมาโณ ขเปฯ อิจฺฉิตาลาภมพฺรูวิ

ทุกข์อันประกอบไปด้วยความขุ่นเคืองอันใด เกิดแก่สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ เพราะเมื่อเขาทั้งหลาย ปรารถนาสิ่ง