คัมภีร์วิสุทธิมรรค

สัทธาพละและฉันทิทธิบาทก็นับเข้าในมรรคสัจ เพราะสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะทั้งหมดนั้นเป็นอริยกันตศีล และเพราะอริยกันตศีลเป็นธรรมที่พึงรับไว้ด้วยมือคือศรัทธา เพราะเหตุที่สัทธินทรีย์ สัทธาพละ และฉันทิทธิบาท มีศีลจึงมีวิริยินทรีย์ วิริยพละ และวิริยสัมโพชฌงค์ นับเข้าในมรรคสัจ โดยอปเทศคือสัมมาสติ สติปัฏฐาน ๔ สตินทรีย์ สติพละ และสติสัมโพชฌงค์ นับเข้าในมรรคสัจ โดยอปเทศคือสัมมาสมาธิ สมาธิ ๓ มีสวิตกวิจารสมาธิเป็นต้น จิตตสมาธิ (คือจิตตธิบาท) สมาธินทรีย์ สมาธิพละ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์และอุเปกขาสัมโพชฌงค์นับเข้าในมรรคสัจแล

วินิจฉัยโดยประเภทแห่งธรรมทั้งที่อยู่ภายในอริยสัจจ์นี้ บัณฑิตพึงทราบดังกล่าวมาจะนี้ ประการหนึ่ง

โดยอุปมา

[๕๖๕] ข้อว่า โดยอุปมา ความว่า ก็แลทุกขสัจ พึงเห็นเหมือนของหนัก สมุทยสัจเหมือนการถือของหนัก นิโรธสัจเหมือนการวางของหนัก มัคคสัจเหมือนอุบาย (คือวิธี) วางของหนัก อนึ่ง ทุกขสัจเหมือนโรค สมุทยสัจเหมือนเหตุของโรค นิโรธสัจเหมือนความหายโรค มัคคสัจเหมือนยาหรือว่าทุกขสัจเหมือนขาดแคลนอาหาร สมุทยสัจเหมือนฝนไม่มี นิโรธสัจเหมือนมีอาหารสมบูรณ์ มัคคสัจเหมือนฝนดี

สัจจจะ ๔ นี้ บัณฑิตพึงทราบโดยประกอบ (การ) อุปมาด้วยคนมีเวร มูลแห่งเวร ภัย ความถอยนรเวรและอุบายถอนเวร ด้วยต้นไม้มีพิษ รากของต้นไม้ การตัดราก และอุบายตัดรากนั้น ด้วยภัย มูลแห่งภัย ความปราศจากภัย และอุบายบรรลุความปราศจากภัยนั้น ด้วยฝั่งแม่น้ำใหญ่ ฝั่งนอก และความพยายามที่ให้ (ข้ามห้วงน้ำไป) ถึงฝั่งนอกนั้น บ้างก็ได้

วินิจฉัยโดยอุปมาในอริยสัจจ์นี้ บัณฑิตพึงทราบดังกล่าวมาจะนี้

โดยอุทุกกะ - เป็นและไม่เป็นอริยสัจ ๔

[๕๖๖] ข้อว่า โดยอุทุกกะ ความว่า ก็ในอริยสัจ ๔ นี้ สิ่งที่เป็นทุกข์ (แต่) ไม่เป็นอริยสัจก็มี สิ่งที่เป็นอริยสัจก็มี สิ่งที่เป็นอริยสัจ (แต่) ไม่เป็นทุกข์ก็มี สิ่งที่เป็นทั้งทุกข์ทั้งอริยสัจก็มี สิ่งที่ไม่เป็นทุกข์ ไม่เป็นอริยสัจก็มี ในอริยสัจจ์ที่เหลือมีสมุทัยเป็นต้นก็เช่นนี้