ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
เป็นปัจจัยแห่งสังขารเหล่าไหน อย่างไร” ในความที่อวิชชาเป็นปัจจัยอย่างไรบ้างนั้น ท่านกล่าวไว้ดังต่อไปนี้
ก็แล ปัจจัย ๒๔ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คือ :-
เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย กัมมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทรีย์ปัจจัย ฌานปัจจัย มัคคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิกตปัจจัย อวิกตปัจจัย
ในอุเทศบทเหล่านั้น ธรรมที่ได้ชื่อว่าเหตุปัจจัย เพราะธรรมนั้น เป็นเหตุด้วย เป็นปัจจัยด้วย คือ เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ อธิบายว่า เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ นัยแม้ในอุเทศบทอื่นมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ก็นัยเดียวกันนี้
[๕๙๕] ในบทว่า “เหตุปัจจัย” นั้น คำว่า “เหตุ” เป็นคำเรียก วจนาวยะ (อวัยะแห่งคำ คือถ้อยคำที่ให้รู้ความแต่ละคำ) และการณะ (สิ่งที่ก่อผล) มูละ (สิ่งที่เป็นรากเหง้า) ก็วจนาวยะ เรียกว่าเหตุในทางโลก เช่นในคำว่า “ปฏิฆาเหตุ - ข้อปฏิฆา” แต่ในทางพระศาสนา การณะ เรียกว่าเหตุ เช่นในคำว่า “เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา - ธรรมทั้งหลายใดมีเหตุ (คือการณะ) เป็นแดนเกิด” มูละ ก็เรียกว่าเหตุ เช่นในคำว่า “ตโย กุสลเหตุ ตโย อกุสลเหตุ - เหตุ (คือมูล) แห่งกุศล ๓ เหตุ (คือมูล) แห่งอกุศล ๓” มูลนั้น (แหละ) ประสงค์เอา (ว่าเหตุ) ในที่นี้