ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๖๐๑] ธรรมผู้อุดหนุนโดยอาการเป็นที่ตั้งและโดยอาการเป็นที่อาศัย ชื่อว่า นิสสยปัจจัย ดูแผ่นดินและแผ่นผ้าเป็นต้นเป็นที่ตั้งและเป็นที่อาศัยแห่งต้นไม้และแห่งจิตรกรรมเป็นอาทิ ฉะนั้น นิสสยปัจจัยนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวในสหชาตปัจจัยนั่นแหละว่า “ขันธ์ ๔ ที่ไม่มีรูปเป็นปัจจัยโดยเป็นนิสสยปัจจัยซึ่งกันและกัน” ดังนี้เป็นต้นอีก แต่โคฏฐาส (ส่วน) ที่ ๖ ในปัจจัยนี้ ท่านจำแนกไว้ดังนี้ว่า “จักขายตนะเป็นปัจจัยโดยเป็นนิสสยปัจจัยแห่งจักขุวิญญาณธาตุ ฯลฯ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะเป็นปัจจัย โดยเป็นนิสสยปัจจัยแห่งกายวิญญาณธาตุ และแห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตกับกายวิญญาณธาตุนั้น มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุอาศัยรูปใดเป็นไป รูปนั้นเป็นปัจจัยโดยเป็นนิสสยปัจจัยแห่งมโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุและแห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตกับมโนวิญญาณธาตุนั้น”
[๖๐๒] ส่วนในบทว่า อุปนิสสยปัจจัย นี้ พึงทราบความหมายแห่งคำนี้ก่อน ธรรมอันผลแห่งตนอาศัย คือไม่ปฏิเสธ โดยที่มีความเป็นไปเนื่องด้วยธรรม (ที่เป็นเหตุ) นั้น เพราะเหตุนั้น ธรรม (ที่เป็นเหตุ) นั้นจึงชื่อว่า นิสสยะ (เป็นที่ก้อนผลแห่งตนอาศัย) (อุป-ศัพท์ในบทว่าอุปนิสสยะนั้น มีอรรถว่า “ยิ่ง” ว่า “นัก”) เหมือนอย่างว่า ความคับแค้นใจนัก ชื่อว่าอุปายาส ฉันใด ธรรมเป็นที่ก้อนผลแห่งตนอาศัยยิ่งนักก็ชื่อว่าอุปนิสสยะ ฉันนั้น คำว่า อุปนิสสยะ นั้นเป็นชื่อแห่งเหตุอันมีกำลัง (เหตุอันเร่งแรง) เพราะเหตุนั้นธรรมผู้อุดหนุนโดยความเป็นเหตุที่มีกำลังพึงทราบว่าชื่อว่า อุปนิสสยปัจจัย
อุปนิสสยปัจจัยนั้นเป็น ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ
ในอุปนิสสยปัจจัย ๓ นั้น อันดับแรก อารัมมณูปนิสสยะ ท่านจำแนกไว้ (โดย) ไม่ทำความต่างกับอารัมมณาธิปติ (ความมีอารมณ์เป็นใหญ่) เลย โดยนัยว่า “การก-