ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
มโนธาตุที่เป็นวิบากจึงเกิดขึ้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นโสมนัสสสหรคตจึงเกิดขึ้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นอุเบกขาสหรคตจึงเกิดขึ้น มโนวิญญาณธาตุที่เป็นโสมนัสสสหรคตญาณสัมปยุตจึงเกิดขึ้น ...ที่เป็นโสมนัสสสหรคตญาณสัมปยุต เกิดพร้อมกับสังขาร ...ที่เป็นโสมนัสสสหรคตญาณวิปปยุตจึงเกิดขึ้น ...ที่เป็นโสมนัสสสหรคตญาณวิปปยุตเกิดขึ้นพร้อมสังขาร ...ที่เป็นอุเบกขาสหรคตญาณสัมปยุตจึงเกิดขึ้น ...ที่เป็นอุเบกขาสหรคตญาณสัมปยุตจึงเกิดขึ้นพร้อมกับสังขาร ที่เป็นอุเบกขาสหรคตญาณวิปปยุตจึงเกิดขึ้น ...ที่เป็นอุเบกขาสหรคตญาณวิปปยุตเกิดขึ้นพร้อมกับสังขาร ดังนี้
ส่วนรูปาวจรวิปากวิญญาณ ๕ ดวง มีเพราะปัจจัยคือปุญญาภิสังขารฝ่ายรูปาวจร ดังพระบาลีว่า “เพราะกรรมที่เป็นกุศลฝ่ายรูปาวจรนั้นนั่นแล อันบุคคลทำไว้แล้ว ก่อไว้แล้ว โดยควรบุคคล ส่งดวงตากามทั้งหลาย ฯลฯ เข้าถึงปฐมฌาน ฯลฯ ปัญจมฌานอันเป็นวิบากอยู่” ดังนี้
(รวม) วิญญาณ ๒๑ ดวง ย่อมมีเพราะปัจจัยคือปุญญาภิสังขาร ฉะนี้
ส่วนวิญญาณ ๗ ดวง ดังนี้คือ วิญญาณมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ที่เป็นอกุศลวิบาก ๕ มโนธาตุ ๑ มโนวิญญาณธาตุ ๑ ย่อมมีเพราะปัจจัยคืออปุญญาภิสังขาร ดังพระบาลีว่า “เพราะกรรมเป็นอกุศล อันบุคคลทำไว้แล้ว ก่อไว้แล้ว จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณอันเป็นวิบากจึงเกิดขึ้น มโนธาตุที่เป็นวิบาก มโนวิญญาณธาตุที่เป็นวิบากจึงเกิดขึ้น” ดังนี้
ส่วนวิญญาณ ๔ ดวง ดังนี้คือ วิญญาณที่เป็นอรูปวิบาก ๔ ย่อมมีเพราะปัจจัยคืออเนญชาภิสังขาร ดังพระบาลีว่า “เพราะกรรมที่เป็นกุศลฝ่ายอรูปาวจรนั้นนั่นแล อันบุคคลทำไว้แล้ว ก่อไว้แล้ว เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลายเสียได้โดยประการทั้งปวงจึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนสัญญา วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนสัญญา เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา ซึ่งเป็นวิบากอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้จึงเข้าถึงจตุตถฌานอยู่” ดังนี้