ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
สัตว์ทั้งปวงนั้น แม้หลับไป แม้บ้าเมา แม้กินอยู่ แม้ดื่มอยู่ ธรรมอันมีวิญญาณเป็นปัจจัยเหล่านั้นก็คงเป็นไปทั้งกลางวันและกลางคืน ก็แลความที่ธรรมเหล่านั้นมีวิญญาณเป็นปัจจัยนั้น ข้าพเจ้าทั้งหลายจักพรรณนาข้างหน้า
ส่วนว่าในรูปเหล่านั้น กัมมชรูป (รูปเกิดแต่กรรม มีกรรมเป็นสมุฏฐาน) นั้นใด กัมมชรูปนั้นแม้ตั้งขึ้นก่อนเพื่อจบในภพ กำเนิด คติ (วิญญาณ) ฐิติ และสัตตาวาสทั้งหลาย (แต่หาก) รูป ๓ สมุฏฐาน (คือ อุตุ จิต อาหาร) ไม่ช่วยอุปถัมภ์แล้ว ก็หาอาจตั้งอยู่เท่าไม่ แม้ รูป ๓ สมุฏฐานเล่า (หาก) กัมมชรูปนั้นไม่อุปถัมภ์ก็ไม่อาจตั้งอยู่ได้นาน (เหมือนกัน) ที่แท้รูปทั้ง ๔ สมุฏฐานนั้นต่างอุปถัมภ์กันและกันไว้นั่นแล จึงไม่ตกไปเสีย ตั้งอยู่ได้ปี ๑ ก็ดี ๒ ปีก็ดี ฯลฯ ถึง ๑๐๐ ปีก็ดี เป็นไปตราบเท่าสิ้นอายุหรือสิ้นบุญแห่งสัตว์เหล่านั้น ดังกลุ่มไม้จ้อที่รากยึดไว้ทั้ง ๔ ทิศ แม้กลมตีก็ตั้งอยู่ได้ และดังพวกคนเรือแตกที่ได้ที่พึ่งที่ไหนสักแห่งในมหาสมุทรแล้ว แม้ถูกกำลังคลื่นตีก็ทรงตัวอยู่ได้ฉะนั้นแล
การวินิจฉัยในบท วิญญาณปจยา นามรูปํ นี้ โดยความเป็นไปในแหล่งทั้งหลายมีภพเป็นต้น บัณฑิตพึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้ ประการหนึ่ง
[๖๓๙] ส่วนในข้อว่า “โดยสงเคราะห์” นั้นมีวินิจฉัยว่า นามอันมีเพราะปัจจัยคือวิญญาณ อย่างเดียว ทั้งในปวัตติกาลและปฏิสนธิกาล ในอรูปภพ และ (เฉพาะ) ในปวัตติกาล ในปัญจโวการภพอันใดก็ดี รูปอันมีเพราะปัจจัยคือวิญญาณอย่างเดียวในทุกกาลในพวกอสัญญีสัตว์ และ (เฉพาะ) ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพอันใดก็ดี นามและรูปทั้งปวงนั้น บัณฑิตพึงสงเคราะห์เข้าโดยเอกเทศสรุปเกเสนัย (นัยที่แสดงโดยการคงศัพท์ที่มีรูปเหมือนกันเพียงบางส่วนให้เหลือไว้เพียงศัพท์เดียว) ดังนี้ว่า “นามด้วย รูปด้วย ทั้งนามและรูปด้วย ชื่อว่า นามรูป” แล้วพึงทราบเถิดว่า นามรูปนั้นชื่อว่านามรูปอันมีเพราะปัจจัยคือวิญญาณ
หากมีคำท้วงว่า “คำวินิจฉัยนี้ไม่ชอบ เพราะในพวกอสัญญีสัตว์ ไม่มีวิญญาณ” ดังนี้ไซร้ คำแก้พึงมีว่า “ไม่ชอบหามิได้ (เพราะเหตุดังต่อไปนี้) :-