ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
วิญญาณที่เป็นเหตุแห่งนามรูปนี้ใด วิญญาณนั้น ปราชญ์ทราบกันว่ามี ๒ ส่วน คือ วิปากวิญญาณ (วิญญาณที่เป็นวิบาก และอวิปากวิญญาณ (วิญญาณ ที่ไม่ใช่วิบาก) เพราะเหตุที่วิญญาณมี ๒ ส่วน (ดังนี้) คำวินิจฉัยนี้จึงชอบแท้
จริงอยู่ วิญญาณใดเป็นเหตุแห่งนามรูป วิญญาณนั้นปราชญ์ทราบกันว่า มี ๒ ส่วน โดยแยกเป็นวิปากวิญญาณ และอวิปากวิญญาณ ในพวกอสัญญีสัตว์ ก็วิญญาณนั้นเองเป็นรูป อันมีเพราะปัจจัยคืออภิสังขารวิญญาณที่เป็นไปในปัญจโวการภพ เพราะเป็นรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐาน ในปวัตติกาลในปัญจโวการภพก็อย่างนั้น คือในขณะจิตมีกุศลจิตเป็นต้น รูปก็มีกรรมเป็นสมุฏฐาน (เช่นกัน) เพราะฉะนั้น คำวินิจฉัยนี้จึงชอบแล้ว
วินิจฉัยในบทว่า วิญญาณปจยา นามรูปํ นี้โดยสงเคราะห์เข้า บัณฑิตพึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้ ประการหนึ่ง
[๖๔๐] ส่วนในข้อว่า “โดยปัจจยนัย” นั้น มีวินิจฉัยว่า
วิปากวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นาม ๙ อย่างแห่งวัตถุรูป (คือ หทัย) ก็ ๙ อย่าง แห่งรูปที่เหลือ ๘ อย่าง อภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ส่วนวิญญาณ นอกนั้นเป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามควร
จริงอยู่ นามที่นับว่าเป็นวิบากในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาลก็ดีนั้นใด วิปากวิญญาณที่เป็นไปในปฏิสนธิกาลบ้าง อื่นบ้าง ย่อมเป็นปัจจัย ๙ อย่าง โดยเป็นสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทรียปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัยแห่งนามนั้น อันผสมกับรูปหรือมิได้ผสมก็ตาม เป็นปัจจัย ๙ อย่าง โดยเป็น สหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ อาหาระ อินทรีย์ะ อวิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตปัจจัยแห่งวัตถุรูปในปฏิสนธิกาล แต่เป็นปัจจัยโดยปัจจัยใน ๙ นี้ ชักอัญญมัญญปัจจัยออกเสีย เหลือ ๘ แห่งรูปที่เหลือนั้นวัตถุรูป ส่วนอภิสังขารวิญญาณเป็นปัจจัยอย่างเดียว โดยเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น แห่งรูปอสัตยีสัตว์บ้าง แห่งกรรมชรูปในปัญจโวการภพบ้าง (ทั้งนี้) โดยปริยายทางพระสูตร วิญญาณที่เหลือทั้งหมดนั้นแต่ภวังคดวงแรก พึงทราบว่าย่อมเป็นปัจจัยแก่ นามรูปนั้นๆ ตามควร