ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ในความเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนั้น ๙ อย่าง พึงชี้แจงอายตนะภายนอก ๖ ในความเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนั้นตามที่มันเป็น
(ต่อไป) นี่เป็นคําชี้แจงในความที่อายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนั้น
อันดับแรก อายตนะ (ภายใน) ๕ มีจักขายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัย ๖ อย่าง โดยเป็นนิสสยะ ปุรชาตะ อินทรีย์ะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตปัจจัยแก่ผัสสะ ๕ อย่าง โดยแยกเป็นจักขุสัมผัสเป็นต้น อายตนะ ๑ ถัดอายตนะ ๕ นั้นไปคือมนายตนะอันเป็นวิบาก เป็นปัจจัย ๙ อย่าง โดยเป็นสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ อาหาระ อินทรีย์ะ สัมปยุตตะ อัตถิ และอวิคตปัจจัยแห่งมโนสัมผัสที่เป็นวิบากหลายประเภท ส่วนในอายตนะภายนอกทั้งหลาย รูปายตนะเป็นปัจจัย ๔ อย่างโดยอารัมมณะ ปุรชาตะ อัตถิ และอวิคตปัจจัยแก่จักขุสัมผัส อายตนะที่เหลือมีสัททายตนะเป็นต้น ก็เป็นปัจจัยแก่ผัสสะที่เหลือมีโสตสัมผัสเป็นอาทิ โดยนัยเดียวกันนั้น แต่สําหรับมโนสัมผัสมีอายตนะเหล่านั้นด้วย ธรรมารมณ์ด้วย เป็นปัจจัย โดยเป็นปัจจัยนัยเดียวกันนั้น และโดยเพียงแต่เป็นอารัมมณปัจจัยเท่านั้นด้วย บัณฑิตพึงชี้แจงอายตนะภายนอก ๖ ในความเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนั้นตามที่มันเป็น (มีเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น) โดยนัยดังกล่าวมาฉะนี้แล
นี่เป็นกถาอย่างพิสดารในบทว่า สฬายตนปจยา ผสฺโส
[๖๔๓] ในบทว่า ผสฺสปจยา เวทนา
เวทนากล่าวโดยทวารก็มิ ๖ มีจักขุสัมผัสสชาเวทนา เป็นต้น เท่านั้น (แต่) โดยประเภท ทราบกันว่ามีถึง ๘๙
จริงอยู่ ในวังคีแห่งบทที่กล่าวเวทนาไว้ ๖ ตามทวารเท่านั้นดังนี้ คือ จักขุ-สัมผัสสชาเวทนา โสต-ชิวหา-กาย-มโนสัมผัสสชาเวทนา แต่โดยประเภท ทราบกันว่ามันมีถึง ๘๙ เพราะความที่มันสัมปยุตกับจิต ๘๙ ดวง