ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อุบัติแห่งมรณะก่อน แล้วจักกล่าวการปฏิสนธิดัดมาในภายหลัง” ข้อความนั้นไม่สมควร
เพราะพระอนุรุทธอาจารย์กล่าวถึงการดำเนินไปของอารมณ์แห่งจิตที่พ้นจากวิถีแล้วในการอุบัติ
แห่งมรณะในภพที่ล่วงถัดมา ดังนั้น ท่านจึงแสดงการกระทำมรณะพร้อมกับการจุติที่
ล่วงถัดมานั้น เพื่อแสดงความเป็นไปของจิตที่พ้นจากวิถีอันมีปฏิสนธิจิตเป็นหลัก
๒. ภูมิ คือ ที่เกิดของสัตว์และสังขารทั้งหลาย
๓. คำว่า อย แปลว่า ความเจริญ หมายถึง ความสุข เหตุแห่งความสุข และ
ปัจจัยให้เกิดความสุข
อบาย คือ ภูมิที่ปราศจากความเจริญของเหล่าสัตว์ผู้เกิดขึ้นเป็นส่วนมาก
อบายภูมิ หมายถึง ภูมิคืออบายนั้นนั่นแหละ
กาม คือ ภูมิซึ่งเป็นที่ปรารถนาของกามราคะหยาบ
คติ คือ ภูมิที่ควรไป กล่าวคือ เข้าถึง[ตามกรรม]
อีกนัยหนึ่ง คติ คือ ภูมิซึ่งเป็นที่ไปของเหล่าสัตว์
[คำว่า คติ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ภูมิที่ควรไป = คนฺตพฺพา อุปคนฺตพฺพาติ คติ (ลง ติ ปัจจัยในกรรมสาธนะ)
- ภูมิซึ่งเป็นที่ไป = จฉนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ คติ (ลง ติ ปัจจัยในอธิกรณสาธนะ)]
สุคติ คือ ภูมิซึ่งเป็นที่ไปดี เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสมบัติมากมาย
พึงกระทำสมาสว่า กามสุคติ คือ สุคติภูมิที่น่าปรารถนา
๔. คำว่า นิรย คือ ภูมิซึ่งไม่มีความเจริญดังที่กล่าวแล้ว
อีกนัยหนึ่ง นิรย คือ ภูมิซึ่งเป็นที่หวั่นไหวดิ้นรนอยู่เนืองนิตย์ของเหล่าสัตว์
ผู้ประสบทุกข์