ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “กรรมนั่นแหละชื่อว่า กรรมบถ เพราะเป็นเหตุเกิดของสุคติภูมิ ทุคติภูมิ และสุขทุกข์ในภูมิเหล่านั้น”
[คำว่า กมุมปก มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- ทางเกิดแห่งกรรม = กมุมานำ ปโถ กมุมปโถ (ฉัฏฐีตัปปุริสสมาส)
- กรรมที่เป็นเหตุเกิดของสุคติภูมิ ทุคติภูมิ และสุขทุกข์ในภูมิเหล่านั้น = กมุมานิเยว ปโถ
กมุมปโถ (อวธารณบุรพบท กรรมธารยสมาส)]
การพูดให้ร้ายลับหลัง คือ เจตนาอันเศร้าหมองที่ก่อให้เกิดความเพียรทางกายและวาจาที่ทำให้แตกแยกกัน โดยมุ่งความแตกแยกของคนอื่น เมื่อคนอื่นแตกแยกกันแล้วจึงล่วงกรรมบถ ถ้าไม่แตกแยกก็เป็นกรรมเท่านั้น
การพูดด่าว่า คือ เจตนาประทุษร้ายที่ก่อให้เกิดความเพียรทางกายและวาจาอันทำลายไมตรีจิตของคนอื่น
คำว่า มัมมะ คือ สิ่งที่ทำให้เหล่าสัตว์ตายหรือได้รับทุกข์เจียนตายเมื่อถูกกระทบอยู่ หมายถึง แผลฉกรรจ์
คำว่า มัมมัจเฉทกะ คือ การกระทบแผล หมายถึง ความเพียรในการกระทบแผลฉกรรจ์
ในที่นี้คำว่า มัมมะ คือ เรื่องด่าว่า ๑๐ อย่างมีชาติเป็นต้นที่เหมือนแผลฉกรรจ์
คำว่า มัมมัจเฉทกะ คือ ความเพียรทางกายและวาจาที่หยาบคายอันเป็นไปกับการกระทบกระทั่งชาติเป็นต้น [คือ ด่าคนชาติกษัตริย์ว่าเป็นศูทรเป็นต้น] ข้อความนี้พึงทราบตามนัยของสีลักขันธวรรคฎีกา
อีกนัยหนึ่ง คำว่า มมะ คือ ผู้เคารพนับถือกัน หมายถึง มิตร
คำว่า มัมมะ คือ ภาวะแห่งมิตร หมายถึง ไมตรีจิต
คำว่า มัมมัจเฉทกะ คือ ความเพียรที่ทำลายไมตรีจิต