ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
- สภาพก่อให้เกิดความน่าเคารพบูชา = ปูชนียาว์ นิพพตเตนตีติ ปุญญานิ (ปูชนีย ศัพท์ + ถุย ปัจจัยใน นิพพตเตนติ ตัทธิต)]
บุญกิริวัตถุหนึ่งๆ มี ๓ อย่าง คือ บุญก่อนทำ บุญขณะทำ และบุญหลังทำ
บุญก่อนทำ คือ ก่อนที่จะทำบุญ กุศลเจตนาที่เกิดทางทวาร ๓ ปรารภทานตั้งแต่เวลาแสวงหาสิ่งของอย่างนี้ว่า เราจักสั่งสมบุญที่เป็นทานมัยด้วยสิ่งนี้
บุญขณะทำ คือ การกระทำความเสียสละแก่ผู้รับ
บุญหลังทำ คือ กุศลเจตนาที่เกิดแก่ผู้ก่อให้เกิดจิตโสมนัสเสมอในภายหลังโดยปรารภทานที่ตนให้แล้ว
ตามนัยที่กล่าวไว้ในอกุศลกรรม เมื่อบุญทุกอย่างได้รับเหตุปัจจัยที่มีกำลังแล้ว จึงให้ผลปฏิสนธิ ถ้าไม่ได้รับเหตุปัจจัยนั้นก็ไม่ให้ผลปฏิสนธิ
บุญมี ๓ อย่างอีกนัยหนึ่ง โดยจำแนกตามบุญขั้นต่ำ บุญขั้นกลาง และบุญประณีต
บุญขั้นต่ำ คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยฉันทะ วิริยะ จิตตะ หรือวิมังสาขั้นต่ำ
บุญขั้นกลาง คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นปานกลาง
บุญประณีต คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นที่ประณีต
อีกนัยหนึ่ง บุญขั้นต่ำ คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นโดยความต้องการชื่อเสียง
บุญขั้นกลาง คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นโดยความต้องการผลบุญ
บุญประณีต คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นโดยอาศัยความเป็นผู้มีอัธยาศัยดีด้วยการดำริว่าเราควรกระทำสิ่งนี้
อีกนัยหนึ่ง บุญขั้นต่ำ คือ บุญที่เศร้าหมองด้วยการยกตนข่มท่านเป็นต้น
บุญขั้นกลาง คือ บุญที่ไม่เศร้าหมอง ทำให้เกิดขึ้นโดยหวังความมีส่วนแห่งโล키ยสุข
บุญประณีต คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นโดยหวังความสุขในมรรคผล
อีกนัยหนึ่ง บุญขั้นต่ำ คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นเพื่อสมบัติในภพด้วยอำนาจของตัณหา
บุญขั้นกลาง คือ บุญที่ทำให้เกิดขึ้นเพื่อความหลุดพ้นของตน