ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
พึงสัมพันธ์[บทที่ห่างกัน]ว่า กรรมก็ดีย่อมมาปรากฏ
คำว่า อุปลทฺธุปพฺพ์ (ที่ตนเคยได้ประสบมาก่อน) หมายถึงเครื่องไทยธรรมมีผ้า
เป็นต้น และสัตว์อื่น[ที่ถูกปลงชีวิต]เป็นต้นอันเป็นอารมณ์ของกรรม
คำว่า อุปกรณ์ภูตํ (เป็นเครื่องมือ) หมายถึงผู้รับทานและอาวุธเป็นต้น อันเป็น
อุปกรณ์หรือเป็นบริวารเพื่อทำกรรมให้สำเร็จ
ในอรรถกถาของลักขณสังยุตกล่าวว่า
ควาทีนิ วธิตฺวา ราสิกตานิ อฏฐิปุญชาทีนิ กมฺมนิมิตฺตานิ หุตฺวา อุปฏฐหนฺติ.๑๕๒
“หลังจากเขาได้ฆ่าสัตว์มีวัวเป็นต้นไว้ จึงปรากฏกรรมนิมิตคือกองกระดูกเป็นต้น”
ดังนั้น วัตถุหรืออารมณ์ที่เนื่องกับกรรมย่อมนับเข้าในเครื่องมือนี้
คำว่า อุปภิตพฺพํ (ที่ตนจะเข้าถึง) คือ ทุคตินิมิต
คำว่า อุปโภคภูตํ (ที่ตนจะได้รับ) คือ สุคตินิมิต
อีกนัยหนึ่ง อารมณ์ที่ตนจะเข้าถึง คือ สิ่งที่เนื่องกับกายที่ตนจะเข้าถึง
อารมณ์ที่ตนจะได้รับ คือ สิ่งที่ไม่เนื่องกับกายซึ่งจะได้รับเพื่อเสวยสุขและทุกข์ล้วนๆ
นิมิตของนรกในข้อนี้ คือ อารมณ์มีเปลวไฟ กระทะเหล็ก นายนิรยบาล และสุนัข
ในนรกเป็นต้น ซึ่งปรากฏแก่บางคนเหมือนมีในที่พำนักของตน หรือปรากฏแก่บางคน
เหมือนมาจากที่อื่นแล้วห้อมล้อมตนอยู่ สมจริงดังสาธรกว่า
ตสฺส คิลานเสยุยาย นิปปุนุนสฺส นิรโย อุปฏฐาติ. โสณคิริปาทโต มหนฺตา มหนฺตา
สุนขา อาคนฺตุวา ขาทิตุกมาวา วิย สํปริวาเรสฺสํ.๑๕๓
“นิมิตนรกย่อมปรากฏแก่บิดาของพระโสณะผู้นอนอยู่บนเตียงคนป่วย สุนัขตัว
ใหญ่มากมายมาจากเชิงเขาโสณะ ได้แวดล้อมเหมือนต้องการจะรุมเคี้ยวกินแล้ว”
อารมณ์ในเทวนิมิตก็ปรากฏเช่นเดียวกันนี้ ดังสาธร[ในคัมภีร์อรรถกถา]ว่า
นนฺทวนจิตตลตาวนมิสสกวนผารุสกวนวิมานานิ เจว เทวนาฏกานิ จ ปริวาเรตฺวา
จิตตานิ วิย อเหตุสํ.๑๕๔