ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(๑๘๔) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “อุปาทารูป คือ รูปเป็นไปโดยอาศัย[มหาภูตรูป]”
ข้อความนั้นไม่สมควรในที่นี้ เพราะปาฐะไม่มี ย อักษรนี้ไม่พบในที่ใด ดังสาธกในคัมภีร์
มูลฎีกากว่า
“อุปาทายะ คือ สิ่งอาศัย
อุปาทายติ นิสฺสยตีติ อุปาทาย์. ตํเมว รูปํ.๒
อุปาทารูป คือ รูปอาศัยนั้นนั่นเอง”
๔. ปฐวี คือ รูปประจักษ์ หมายความว่า ประจักษ์โดยความเป็นที่ตั้งของรูป[อื่น]
ซึ่งเกิดร่วมกัน
ปฐวี คือ รูปที่มีสภาพใหญ่เกิดขึ้น
อีกนัยหนึ่ง ปฐวี คือ รูปที่พึงยกย่องโดยประการต่างๆ กล่าวคือ ด้วยหมู่คุณ
นานัปปการว่า รูปนี้เป็นที่ตั้ง ที่ดำรง เป็นฐานะพื้นภูมิของรูปอื่น เพราะเป็นที่ตั้งของรูปร่าง
แห่งรูปทุกอย่าง เป็นต้น
[คำว่า ปฐวี มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปประจักษ์ = ปถยตีติ ปกวี (ปก ธาตุ = ปรากฏ + กุวิ ปัจจัย)
- รูปที่มีสภาพใหญ่เกิดขึ้น = ปุถุ มหนุตี หตุวา ชายตีติ ปกวี (ปุถุ ศัพท์ + อี อิตถถีปัจจัย)
- รูปที่พึงยกย่องโดยประการต่างๆ = ปกาเรน ถวียตีติ ปกวี (ป บทหน้า + ถุ ธาตุ =
ยกย่อง + อ ปัจจัย)]
ปฐวีธาตุ คือ ธาตุดินนั้นนั่นเอง เพราะมีสภาพไม่ใช่สัตว์ ไม่ใช่ชีวะ
อาโป คือ รูปแผ่ไปสู่สหชาตรูป
อีกนัยหนึ่ง อาโป คือ รูปทำให้สหชาตรูปเจริญเพิ่มพูน
อีกนัยหนึ่ง อาโป คือ รูปรักษาสหชาตรูปยิ่งนักโดยทำให้ไม่กระจัดกระจาย
อีกนัยหนึ่ง อาโป คือ รูปปรวมรวมสหชาตรูปเหมือนซึมซับเข้าไป