ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
ปริจเฉทที่ ๖ รูปสังคหะ (ประมวลรูป) ๕๗๕
[คำว่า อาโป มีความหมาย ๔ ประการ คือ
- รูปแผ่ไปสู่สหชาตรูป = อาเปติ สหชาตรูปานิ พุยาเปตฺวา ติฏฐตีติ อาโป (อาโป ธาตุ
= แผ่ไป + อ ปัจจัย)
- รูปทำให้สหชาตรูปเจริญเพิ่มพูน = อุปปายติ ตานิ สุณฺลุ พุรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป
(อา บทหน้า + ปา ธาตุ = เจริญ + อ ปัจจัย)
- รูปรักษาสหชาตรูปยิ่งนัก = ตานิ ภุโล ปาติ รกฺขตีติ อาโป (อา บทหน้า + ปา ธาตุ
= รักษา + อ ปัจจัย)
- รูปร์วรวมสหชาตรูป = ปิวติ ตานิ สงฺคณหติ สมฺปิณฺเทศตีติ อาโป (อา บทหน้า + ปา
ธาตุ = รวบรวม + อ ปัจจัย)]
อาโปธาตุ คือ ธาตุน้ำนั้นนั่นเอง
เตโช คือ รูปปรากฏระหว่างสหชาตธรรมเหมือนรุ่งโรจน์ด้วยความแก่กล้า
อีกนัยหนึ่ง เตโช คือ รูปทำให้สหชาตธรรมมีกำลังแก่กล้า
อีกนัยหนึ่ง เตโช คือ รูปทำให้ร้อน
[คำว่า เตช มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปปรากฏระหว่างสหชาตธรรม = เตชติ สหชาตธฺมานำ มชฺเฌ ปกาสตีติ เตโช (ดิช
ธาตุ = ปรากฏ + ณ ปัจจัย)
- รูปทำให้สหชาตธรรมมีกำลังแก่กล้า = เตเชติ นิเสติ สหชาตธมฺเม ติกุขถามพเล
กโรตีติ เตโช (ดิช ธาตุ = ทำให้แก่กล้า + ณ ปัจจัย)
- รูปทำให้ร้อน = เตเชติ ปริปาเจติ อุสุมาเปตีติ เตโช (ดิช ธาตุ = ทำให้ร้อน + ณ
ปัจจัย)]
เตโชธาตุ คือ ธาตุไฟนั้นนั่นเอง
วาโย คือ รูปเคลื่อนไหว กล่าวคือ กระทำมหาภูตรูปให้ไปสู่สถานที่อื่นโดยเป็น
เหตุให้เกิดในสถานที่อื่นได้
อีกนัยหนึ่ง วาโย คือ รูปนำสหชาตธรรมไปโดยไม่ให้หยุดนิ่ง