ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คำว่า วาย มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- รูปเคลื่อนไหว = วายติ สมีเรติติ วาโย (วา ธาตุ = เคลื่อนไหว + ณ ปัจจัย)
- รูปนำสหชาตธรรมไป = วายติ สหชาตธมฺเม วหติติ วาโย (วา ธาตุ = นำไป + ณ ปัจจัย)]
วาโยธาตุ คือ ธาตุลมนั้นนั่นเอง
ในบรรดามหาภูตรูปเหล่านั้น ปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง อาโปธาตุมีลักษณะเกาะกุม เตโชธาตุมีลักษณะร้อน วาโยธาตุมีลักษณะตึง
ถามว่า : เหตุไฉนจึงกล่าวว่าปฐวีธาตุมีลักษณะแข็ง ปฐวีธาตุมีลักษณะอ่อนบ้างมิใช่หรือ
ตอบว่า : ปฐวีธาตุแม้มีลักษณะอ่อนบ้างก็นับว่าแข็งในเมื่อเทียบเคียงกับมหาภูตรูปสามที่เหลือ แต่เมื่อเทียบเคียงกันเอง ปฐวีธาตุย่อมเป็นไปอย่างนี้ว่า ปฐวีธาตุนี้อ่อน ปฐวีธาตุนี้แข็ง ความอ่อนและความแข็งจึงไม่แน่นอนเหมือนความยาวกับความสั้น เพราะว่าสิ่งที่อ่อนเมื่อประจวบกับสิ่งที่อ่อนกว่านั้นก็นับว่าแข็ง สิ่งที่แข็งเมื่อประจวบกับสิ่งที่แข็งกว่านั้นก็ชื่อว่าอ่อน
ถามว่า : พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่า อาโปธาตุมีลักษณะเกาะกุม อาโปธาตุนั้นมีจำนวนมากในน้ำปกติ น้ำปกติจึงควรรวมตัวกันเป็นแท่งมิใช่หรือ
ตอบว่า : ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะปฐวีธาตุที่ควรรวมตัวกันมีกำลังน้อยในน้ำปกติ ส่วนน้ำที่มีปฐวีธาตุมาก ก็มีปฐวีธาตุนั้นรวมตัวกันอยู่แน่นหนา
ถามว่า : พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่า เตโชธาตุมีลักษณะร้อน หากเป็นตามนี้ความเย็นก็ไม่ควรเป็นเตโชธาตุมิใช่หรือ
ตอบว่า : ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น สภาพที่เผาให้สุก คือให้ถึงความสุกงอม ชื่อว่าอุณหะ ทั้งความเย็นก็ให้ถึงความสุกงอมได้เช่นกัน ดังสารกในคัมภีร์มูลฎีกาว่า
"เตโช เอว หิ สีตึ หิมปาตสฺมยาที่สุ สีตสฺส ปริปากตาทสฺสนโต."