ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คำว่า รูป มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- รูปแสดงสภาพที่เกิดขึ้นในใจ = รุปยติ หทเยงคตภาว์ ปกาเสตีติ รุป (รูป ธาตุ = แสดง + อ ปัจจัย)
- รูปแสดงสัณฐานหรือที่เสมอกันและที่ไม่เสมอกัน = รุปยติ ย์ กิญจิ ทพพํ สมวิสม่ วา ปกาเสตีติ รุป (รูป ธาตุ = แสดง + อ ปัจจัย)
รูปวิเคราะห์ทั้งสองนี้มีรากศัพท์เหมือนกัน ต่างกันที่บทกรรมของ รูป ธาตุ ท่านจึงแสดงไว้สองนัย]
คำว่า สัททะ (เสียง) คือ รูปถึงการรับรู้ด้วยโสตประสาท
อีกนัยหนึ่ง สัททะ คือ รูปบอก หมายความว่า บอกเนื้อความนั้นๆ หรือที่ตั้งของตน
อีกนัยหนึ่ง สัททะ คือ รูปแผ่ไปสู่ทิศหรือสถานที่นั้นๆ โดยพลัน
[คำว่า สทุท มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปถึงความรับรู้ด้วยโสตประสาท = สปปติ โสตวิญเญยยภาว์ คจฉตีติ สทุโท (สปป ธาตุ = ถึง + อ ปัจจัย)
- รูปบอกเนื้อความนั้นๆ หรือที่ตั้งของตน = สทุทฺยติ ต์ ต์ อตฺถํ วา อตฺตโน วตฺถุ วา อาจิกขตีติ สทุโท (สทุท ธาตุ = บอก + อ ปัจจัย)
- รูปแผ่ไปสู่ทิศหรือสถานที่นั้นๆ โดยพลัน = สทติ ต์ ต์ ทิสํ วา เทสํ วา ขเณน วิสุสฺรติ วิปุผรตีติ สทุโท (สท ธาตุ = แผ่ไป + อ ปัจจัย)]
คำว่า คันธะ (กลิ่น) คือ รูปประกาศ หมายความว่า ประกาศที่ตั้งของตน
อีกนัยหนึ่ง คำว่า โค คือ สิ่งที่ไปได้ หมายถึง ลม
คำว่า คันธะ คือ รูปที่ถูกลมทรงไว้
[คำว่า คนฺธ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- รูปประกาศที่ตั้งของตน = คนฺธยติ อตฺตโน วตฺถุ สูเจตีติ คนฺโธ (คนฺธ ธาตุ = แสดง + อ ปัจจัยในกัตตุสาธนะ]