ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คำว่า ภาว มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- เหตุให้เกิดความเข้าใจและเป็นที่มาของชื่อ = ภวนฺติ ปวตฺตนฺต อภิธานพุทฺธิโย
เอเตนาติ ภาโว (ภู ธาตุ + ณ ปัจจัยในกรณสาธนะ)
- เหตุให้เกิดเพศเป็นต้น = ภวนฺติ ปาตฺภวนฺติ ลิงคาทีนิ ตสฺมึ สตฺตี ภาโว (ภู ธาตุ + ณ
ปัจจัยในอธิกรณสาธนะ)]
ภาวรูป คือ รูปทำให้เกิดความเข้าใจและเป็นที่มาของชื่อนั้นั่นเอง
๘.คำว่า หทย คือ รูปทำให้เหล่าสัตว์ทำคุณหรือโทษนั้นๆ
อีกนัยหนึ่ง หทย คือ รูปที่เหล่าสัตว์ปล่อยความคิดต่างๆ
อีกนัยหนึ่ง หทย คือ รูปที่เหล่าสัตว์คุ้มครองรักษาดั่งชีวิต
[คำว่า หทย มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปทำให้เหล่าสัตว์ทำคุณหรือโทษนั้นๆ = หหนฺติ สตฺตา ตํ ตํ อตฺถํ วา อนตฺถํ วา
ปูเรนฺติ เอเตนาติ หทย์ (หห ธาตุ = ให้เต็ม + ย ปัจจัย)
- รูปที่เหล่าสัตว์ปล่อยความคิดต่างๆ = หหนฺติ สตฺตา อิโต นานาวิตกฺเก โอสชนฺติ
มุญจนฺตีติ หทย์ (หห ธาตุ = ปล่อย + ย ปัจจัย)
- รูปที่เหล่าสัตว์คุ้มครองรักษาดั่งชีวิต = หหนฺติ ปริหรนฺติ ตํ สตฺตา ชีวิตํ วิย ทยนนฺติ
รุกขนนฺติ จาติ หทย์ (หร ธาตุ = รักษา + ย ปัจจัย)]
[หทย]วัตถุรูป มีลักษณะเป็นที่อาศัยของธาตุทั้งสอง หทยรูปซึมซาบอยู่ในเลือด
ประมาณครึ่งซองมือ ดำรงอยู่ในหัวใจ
[วัตถุรูป ๖ คือ จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ และหทยวัตถุ มี
ลักษณะเป็นที่อาศัยของธาตุทั้งสองคือมโนธาตุกับมโนวิญญาณธาตุ]
พระผู้มีพระภาคมิได้ตรัสหทยวัตถุไว้ในคัมภีร์ธรรมสังคณีเพื่อรักษามิให้พระเทศนา
เสียลำดับ แต่ได้ตรัสไว้ในคัมภีร์ปัฏฐาน ดังพระพุทธวจนะเป็นต้นว่า