ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
นิปผันนรูป (รูปที่ถูกกรรมเป็นต้นปรุงแต่ง) คือ รูปที่ถูกปัจจัยมีกรรมเป็นต้นปรุงแต่งโดยตรง
รูปรูป (รูปที่แปรปรวนชัดเจน) คือ รูปแท้จริงที่กอปรด้วยลักษณะเปลี่ยนแปลง เหมือนคำว่า ทุกขทุกข์ (ทุกข์จริง) อัชฌัตตอัชฌัตตะ (อารมณ์ภายในอย่างแท้จริง)
[ดู ปรัมัตถทีปนี ปริจเฉทที่ ๓ ข้อ ๖๙]
สัมมสนรูป (รูปที่ใช้พิจารณากัมมัฏฐาน) คือ รูปที่ควรแก่การพิจารณายกขึ้นสู่ไตรลักษณ์มีความไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะประกอบด้วยลักษณะของสังขตธรรม
๑๒. คำว่า อากาสะ คือ ช่องว่างที่ทำให้วัตถุสิ่งของหรือรูปกลาปนั้นๆ ปรากฏชัดเจนอย่างๆ
ที่ชื่อว่า ธาตุ เพราะมีสภาพไม่ใช่สัตว์ไม่ใช่ชีวะ
อากาสธาตุ หมายถึง ธาตุคือช่องว่าง
คำว่า ปริจเฉท คือ รูปกำหนดขอบเขตรอบด้าน กล่าวคือ กระทำมหภูตรูปในรูปกลาปอื่นไม่ให้ระคนกัน ไม่ให้เข้าถึงความเป็นอันเดียวกันกับมหาภูตรูปในรูปกลาปต่างกัน
อีกนัยหนึ่ง คำว่า ปริจเฉท คือ รูปที่ถูกมหาภูตรูปในรูปกลาปอื่นกำหนดไว้ กล่าวคือ ตั้งไว้เฉพาะในท่ามกลางโดยไม่ทำให้เป็นรูปของตนหรือรูปอื่น
อีกนัยหนึ่ง คำว่า ปริจเฉท คือ รูปที่เป็นช่องว่างของมหาภูตรูปในรูปกลาปอื่น มิได้เป็นสภาวธรรมชนิดหนึ่งโดยเฉพาะที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้น ทั้งมิได้เป็นฝ่ายของรูปกลาปอันใดอันหนึ่ง
[คำว่า ปริจเฉท มีความหมาย ๓ อย่าง คือ
- รูปกำหนดขอบเขตรอบด้าน = ปริโต ฉินทตีติ ปริจเฉโท (กัตตุสาธนะ)
- รูปที่ถูกมหาภูตรูปในรูปกลาปอื่นกำหนดไว้ = ปริจุฉินทีย์ตีติ ปริจเฉโท (กรรมสาธนะ)
- รูปที่เป็นช่องว่างของมหาภูตรูป ตามนัยนี้เป็นบทที่แยกรากศัพท์ไม่ได้ และไม่มีรูปวิเคราะห์ เรียกว่า อนิปผันนปาฏิปกทิกะ]