ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
อีกนัยหนึ่ง กายวิญญัติ คือ วิญญัติที่เป็นร่างกาย กล่าวคือร่างกายที่เคลื่อนไหว
อีกนัยหนึ่ง วจีวิญญัติ คือ วิญญัติที่เป็นไปทางวาจา กล่าวคือ เสียงที่เกิดจากจิต
วจีวิญญัติ คือ วิญญัติที่เป็นวาจาซึ่งเรียกว่าการพูดสื่อสาร
[คำว่า กายวิญญัติ มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปทำให้คนอื่นรับรู้ทางร่างกาย = วิญาเปตีติ วิญญตติ หรือ วิญญาเยตีติ วิญญตติ,
กายงุเกน วิญญตติ กายวิญญตติ (ตติยาตัปปุริสสมาส)
- วิญญัติที่เป็นไปทางร่างกาย = กาเย ปวตฺตา วิญญตติ กายวิญญตติ (สัตตมีตัปปุริส-
สมาส)
- วิญญัติที่เป็นร่างกาย = กาโย เอว วิญญตติ กายวิญญตติ (อวธารณบุรพบท กรรมธา-
รยสมาส)
คำว่า วจีวิญญัติ มีความหมาย ๓ ประการ คือ
- รูปทำให้คนอื่นรับรู้ด้วยเสียง = วิญาเปตีติ วิญญตติ หรือ วิญญาเยตีติ วิญญตติ,
วาจงุเกน วิญญตติ วจีวิญญตติ (ตติยาตัปปุริสสมาส)
- วิญญัติที่เป็นไปทางวาจา = วาจาย ปวตฺตา วิญญตติ วจีวิญญตติ (สัตตมีตัปปุริส-
สมาส)
- วิญญัติที่เป็นวาจา = วาจา เอว วิญญตติ วจีวิญญตต (อวธารณบุรพบท กรรมธารย-
สมาส)]
เมื่อบุคคลจะเปลี่ยนท่าทางอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยอำนาจของจิต กองลมที่เกิด
จากจิตย่อมเกิดขึ้นแล่นไปทั่วอวัยวะน้อยใหญ่ ค้ำจุนอวัยวะนั้นๆ ให้เคลื่อนไหวได้ และ
เมื่อกองลมเกิดขึ้นอยู่ มิได้เกิดโดยไม่มีทิศทาง แต่กายที่เคลื่อนไหวซึ่งเกิดร่วมกับกองลม
ที่เกิดจากจิตทำให้กองลมทั้งหมดเกิดขึ้นต่อหน้าทิศทางที่ต้องการ อาการพิเศษือกายที่
เคลื่อนไหวนี้ ชื่อว่า กายวิญญัติ
ความจริงกายวิญญัติเหมือนนายท้าย กองลมเหมือนเรือ นายท้ายยืนอยู่ท้ายเรือ
แล้ว จับหางเสือใหญ่อย่างมั่นคง บังคับเรือใหญ่ทั้งลำให้แยกกระแสน้ำบ่ายหน้าไปสู่ทิศทาง
ที่ต้องการโดยไม่ให้เรือล่องไปสู่ทิศทางไม่มีกำหนด ข้อนี้ก็มีอุปไมยฉันนั้น โดยแท้จริงแล้ว
วิญญัติรูปมีขณะจิตหนึ่ง เกิดขึ้นในกองลมส่วนแรกที่เกิดจากจิต ย่อมบังคับกองลมให้