ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
แข็งเหมือนไม้ ทำให้สรีระแข็งกระด้างเหมือนไม้แห้ง ย่อมทำให้เกิดทุกข์ที่มีความแข็งกระด้าง
ซึ่งถึงความชำรุดทรุดโทรมของอวัยวะน้อยใหญ่เป็นเหตุในการเปลี่ยนอิริยาบถ พึงกล่าว
ข้อความอื่นจากนี้[เหมือนข้างต้น]
ความควรแก่กิริยาของรูปมีดังนี้คือ ธาตุในสรีระย่อมก่อให้เกิดวาโยธาตุเหมือนงู
พิษดั่งศาสตรา ทำให้วาโยธาตุไม่สม่ำเสมอกัน ยังสรีระให้หมุนบิดไปมาเหมือนหนึ่งแคว้น
ชายแดนที่ถูกโจรกบฏรุกราน จนกระทั่งไม่มีความสุขในอิริยาบถทั้งหมด พึงกล่าวข้อความ
อื่นจากนี้[เหมือนข้างต้น]
ส่วนเตโชธาตุโปรดทราบว่าเป็นมูลเหตุของธาตุทั้งหมด
[หมายความว่า เมื่อประจวบกับสิ่งที่ไม่เหมาะสม เตโชธาตุจะแปรปรวนก่อน ทำให้ร้อน
หรือเย็นมากเกินไป เมื่อเตโชธาตุแปรปรวน ธาตุอื่นก็จะแปรปรวนติดตามมา]
ความเบาของรูปเป็นต้น คืออาการพิเศษที่ประจักษ์โดยความเบาเป็นต้นในการ
เปลี่ยนอิริยาบถของรูปกาย เปรียบดั่งความสบายของคนไม่มีโรค ประดุจความอ่อนของ
หนังที่ฟอกดีแล้ว เหมือนความควรแก่กิริยา[การหลอม]ทองที่หลอมดีแล้ว รูปเหล่านี้จึงชื่อ
ว่า วิการรูป
๑๕. คำว่า จยะ คือ การเกิดขึ้น หมายความว่า เกิดโดยความเป็นกลุ่มก้อน
อุปจยะ คือ การเกิดก่อนและเกิดต่อมา หมายความว่า การอุบัติขึ้นก่อนและ
การเจริญเติบโตต่อมา อุป ศัพท์มีความหมายว่า “ก่อน” เหมือนอุทาหรณ์ว่า อุปญญาต์
(บัญญัติก่อน) และมีความหมายว่า “ข้างบน, ต่อมา” เหมือนอุทาหรณ์ว่า อุปสิตต์ (รดไว้
ข้างบน) ดังสาธกในคัมภีร์มูลฎีกาว่า
อุปสทฺโท ปจมตฺโถ อุปริตฺตโถ จ โหติ.๒๒
“อุป ศัพท์มีความหมายว่า ‘ก่อน’ และมีมีความหมายว่า ‘ข้างบน”
ดังในพระบาลีตรัสว่า
โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โส รูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตติ.๒๓