ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
เวลาน้ำท่วมล้น ชื่อว่า การดำเนินไป”
ส่วนในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “การเกิดขึ้นของรูปในช่วงเกิดจักขุปทสกลกาป
เป็นต้นหลังจากถปฏิสนธิแล้ว ชื่อว่า อุปจยะ หลังจากนั้นชื่อว่า สันตติ” ข้อความนั้นย่อม
สมควรโดยปริยายดังกล่าว
[คัมภีร์วิภาวนีกล่าวถึงการเกิดขึ้นและการเจริญเติบโตมาไว้ร่วมกันโดยไม่แยกความหมาย
ของ อุป อุปสรรคเป็น ๒ นัยตามคัมภีร์มูลฎีกา มตินั้นก็สมควร]
อุปจยะ คือ การเกิดขึ้นของรูปในขณะถปฏิสนธิของสัตว์ผู้เกิดในที่ชื้นแฉะและ
โอปปาติกะ เพราะมีสภาพเกิดขึ้นก่อนและเจริญเติบโตอย่างบริบูรณ์
สันตติ คือ การเกิดขึ้นของรูปหลังจากนั้น
แม้รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ [จิตตชรูป อุตฺตชรูป และอาหารชรูป] ก็มีสันตติ
ปัจจุบันเฉพาะๆ คือ รูปชนิดหนึ่งๆ นั้นมีระยะกาล ๓ ช่วงโดยการเกิดขึ้นก่อน เจริญเติบโต
และดำเนินไป
การเกิดขึ้นก่อน คือ สภาพที่รูปเกิดขึ้นก่อนรูปทั้งหมดในกระแสรูปหนึ่ง
การเจริญเติบโต คือ สภาพเกิดขึ้นของรูปที่เจริญเติบโตต่อจากนั้น
การดำเนินไป คือ สภาพเกิดขึ้นด้วยการดำรงอยู่และดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไม่
เติบโตอีกในเมื่อการเจริญเติบโตสิ้นสุดแล้ว
อนึ่ง การเกิดขึ้นก่อนและการเจริญเติบโต ชื่อว่า อุปจยะ ส่วนการดำเนินไป
ชื่อว่า สันตติ
กล่าวโดยสังเขป พึงทราบอุปจยะและสันตติเมื่อพบเห็นระยะกาลต่างกันคือการ
เกิดขึ้นก่อน การเจริญเติบโต และการดำเนินไปที่ประจักษ์ในกระแสรูปซึ่งมีใจครองหรือ
ไม่มีใจครองทั้งหมด เช่น ต้นไม้ ต้นหญ้า กิ่งไม้ ใบไม้ ดอก และผลเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น
ก่อน เมื่อเกิดแล้วย่อมเจริญเติบโต เมื่อการเจริญเติบโตสิ้นสุด ย่อมดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง
โดยไม่เติบโตอีกแล้วดับสูญไป